Çocukta Astım

Çocuk Alerjisi
Halk arasında: alerjik astım

Çocukta astım (alerjik astım), hava yollarının kronik iltihaplanması sonucu tekrarlayan öksürük, hırıltı, nefes darlığı ve göğüste sıkışma ile seyreden bir hastalıktır. Belirtiler genellikle alerjenler, enfeksiyonlar veya egzersizle tetiklenir. Tanı öykü, fizik muayene, solunum fonksiyon testleri ve alerji testleri ile konur. Tedavide tetikleyicilerden kaçınma, kontrol edici ve rahatlatıcı ilaçlar kullanılır. Astım eylem planı ile ataklar yönetilir. Düzenli doktor takibi önemlidir.

Çocukta Astım Nedir?

Astım, akciğerlerdeki hava yollarının (bronşlar) kronik iltihabı sonucu hava yollarının aşırı duyarlı hale geldiği ve çeşitli tetikleyicilere karşı daraldığı uzun süreli bir hastalıktır. Astım atağı sırasında hava yollarının çevresindeki kaslar kasılır (bronkospazm), hava yollarının iç yüzeyi şişer ve fazla miktarda koyu mukus üretilir. Bunun sonucunda hava yolları daralır ve nefes almak zorlaşır.

Astım, çocukluk çağının en sık görülen kronik hastalığıdır. Ülkemizde okul çağındaki çocukların yaklaşık %5–15'inde astım bulunduğu tahmin edilmektedir. Çoğu zaman 5 yaşından önce başlar. Erkek çocuklarda daha sık görülür; ancak ergenlikten sonra kızlarda sıklığı artar.

Astımın kesin bir tedavisi olmasa da uygun tedavi ile astımlı çocukların büyük çoğunluğu belirtisiz veya çok az belirtiyle yaşar; okula düzenli gidebilir, spor yapabilir ve yaşıtları gibi aktif bir yaşam sürebilir. Bazı çocuklarda astım belirtileri ergenlikte azalır veya kaybolur; ancak ilerleyen yaşlarda tekrar ortaya çıkabilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Astımın kesin nedeni bilinmemektedir; genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir:

  • Aile öyküsü: Anne veya babada astım ya da alerji bulunması riski belirgin şekilde artırır.
  • Alerjik hastalıklar: Atopik dermatit (egzama), alerjik nezle ve besin alerjisi olan çocuklarda astım daha sık görülür.
  • Sigara dumanı: Gebelikte annenin sigara içmesi ve çocuğun evde sigara dumanına maruz kalması riski artırır.
  • Erken yaşta tekrarlayan viral solunum yolu enfeksiyonları: Özellikle RSV ve rinovirüs enfeksiyonları.
  • Prematüre doğum ve düşük doğum ağırlığı
  • Obezite
  • Hava kirliliği
  • Nemli ve küflü ev ortamı

Astım Atağını Tetikleyen Etkenler

  • Viral enfeksiyonlar: Soğuk algınlığı ve grip; çocuklarda atakların en sık nedenidir.
  • Alerjenler: Ev tozu akarları, polenler, küf mantarları, kedi ve köpek tüyleri, hamamböceği.
  • Sigara dumanı ve diğer dumanlar: Soba, mangal ve tütsü dumanı.
  • Egzersiz: Özellikle soğuk ve kuru havada.
  • Soğuk hava ve ani hava değişiklikleri
  • Keskin kokular: Parfüm, temizlik ürünleri, boya.
  • Hava kirliliği
  • Güçlü duygular: Aşırı gülme, ağlama, stres.
  • Bazı ilaçlar: Aspirin ve bazı ağrı kesiciler (az sayıda çocukta).

Belirtileri Nelerdir?

  • Öksürük: Özellikle gece, sabaha karşı, egzersizle, gülerken veya ağlarken artan, uzun süren kuru öksürük. Bazı çocuklarda tek belirti öksürük olabilir.
  • Hırıltılı solunum (hışıltı): Nefes verirken duyulan ıslık benzeri ses.
  • Nefes darlığı
  • Göğüste sıkışma hissi (büyük çocuklarda "göğsüm ağrıyor" şeklinde ifade edilebilir)
  • Çabuk yorulma: Oyun ve sporda yaşıtlarına ayak uyduramama, egzersizden kaçınma.
  • Tekrarlayan bronşit veya zatürre tanıları
  • Soğuk algınlıklarının uzun sürmesi ve göğse inmesi
  • Gece uykudan öksürükle uyanma

Bebeklerde ve Küçük Çocuklarda

Küçük çocuklarda viral enfeksiyonlarla birlikte tekrarlayan hırıltılı solunum (hışıltılı bebek) sık görülür ve bunların hepsi astım değildir; bir kısmı büyüdükçe kendiliğinden düzelir. Ancak hırıltı ataklarının sık olması, enfeksiyon dışında da hırıltı olması, egzama veya ailede astım bulunması astım olasılığını artırır. Beş yaşından küçük çocuklarda tanı daha zordur ve çoğu zaman tedaviye yanıta göre konur.

Tanı Nasıl Konur?

  • Öykü ve fizik muayene: Belirtilerin sıklığı, tetikleyicileri, ailede alerji ve astım öyküsü sorgulanır; akciğerler dinlenir.
  • Solunum fonksiyon testi (spirometri): Genellikle 5–6 yaş üzerindeki çocuklarda yapılabilir. Çocuğun güçlü bir şekilde nefes vermesiyle akciğer kapasitesi ve hava yollarındaki daralma ölçülür. Bronş genişletici ilaç sonrası düzelme astımı destekler.
  • Zirve akım ölçümü (PEF): Evde de kullanılabilen küçük bir cihazla nefes verme gücünün ölçülmesi.
  • Alerji testleri: Deri testi veya kan testi ile alerjenlerin belirlenmesi.
  • Bronş provokasyon testleri ve soluk havasında nitrik oksit ölçümü (FeNO): Gerekli durumlarda.
  • Göğüs röntgeni: Benzer belirtiler yapan diğer hastalıkları dışlamak için.
  • Tedavi denemesi: Küçük çocuklarda astım ilaçlarına yanıt tanıya yardımcı olur.

Tedavi Seçenekleri

Astım tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, atakları önlemek, akciğer işlevlerini korumak ve çocuğun normal aktivitelerine devam etmesini sağlamaktır. Tedavide iki tür ilaç kullanılır:

Kurtarıcı (Rahatlatıcı) İlaçlar

Kısa etkili bronş genişleticiler (örneğin salbutamol), atak sırasında daralmış hava yollarını dakikalar içinde açarak hızlı rahatlama sağlar. Bu ilaçların çok sık kullanılması, astımın kontrol altında olmadığını gösterir.

Koruyucu (Kontrol Edici) İlaçlar

  • İnhaler kortikosteroidler: Hava yollarındaki iltihabı azaltan, astım tedavisinin temelini oluşturan ilaçlardır. Belirtiler olmasa bile her gün düzenli kullanılmalıdır. Solunum yoluyla alındıkları ve düşük dozlarda kullanıldıkları için önerilen dozlarda güvenlidir; çocuğun büyümesi üzerinde anlamlı bir olumsuz etkisi gösterilmemiştir. Kullandıktan sonra ağzın su ile çalkalanması önerilir.
  • Lökotrien reseptör antagonistleri (montelukast): Tablet şeklinde kullanılır; hafif astımda veya ek tedavi olarak.
  • Uzun etkili bronş genişleticiler: Büyük çocuklarda, inhaler kortikosteroid ile birlikte kombine inhaler şeklinde.
  • Biyolojik ilaçlar: Ağır ve diğer tedavilere yanıt vermeyen alerjik astımda.
  • Alerjen immünoterapisi (aşı tedavisi): Belirli alerjenlere duyarlı seçilmiş çocuklarda.

İnhaler Kullanımı

Astım ilaçlarının çoğu inhaler (sprey) şeklindedir. Çocuklarda inhalerlerin mutlaka hazne (spacer) ile kullanılması önerilir; küçük çocuklarda maskeli hazne kullanılır. Doğru inhaler tekniği tedavinin başarısı için çok önemlidir; tekniğinizi her kontrolde hekiminize gösterin.

Astım Eylem Planı

Her astımlı çocuk için hekim tarafından yazılı bir astım eylem planı hazırlanmalıdır. Bu plan; günlük kullanılacak ilaçları, atak belirtilerini, atak sırasında yapılması gerekenleri ve ne zaman acile başvurulacağını içerir. Planın bir kopyası okula ve bakım verenlere de verilmelidir.

Astım Atağı Sırasında Ne Yapılmalı?

  • Sakin olun ve çocuğu dik oturtun; yatırmayın.
  • Astım eylem planına göre kurtarıcı ilacı hazne ile verin (genellikle 2–4 püskürtme, gerekirse 20 dakika arayla tekrarlanır).
  • Sıkı giysileri gevşetin, çocuğu tetikleyiciden (duman, alerjen) uzaklaştırın.
  • İlaca rağmen düzelme olmuyorsa veya acil belirtiler varsa hemen 112'yi arayın.

Ailelere Öneriler

  • Koruyucu ilaçları, çocuğunuz iyi olsa bile düzenli kullandırın; hekime danışmadan kesmeyin.
  • Evde ve arabada kesinlikle sigara içilmesine izin vermeyin.
  • Ev tozu akarlarına karşı: Yatak ve yastıkları akar geçirmez kılıflarla kaplayın, nevresimleri haftada bir 60°C'de yıkayın, çocuğun odasında halı ve peluş oyuncakları azaltın.
  • Evi düzenli havalandırın; nem ve küfü önleyin.
  • Polen mevsiminde pencereleri kapalı tutun.
  • Her yıl grip aşısını yaptırın.
  • Çocuğunuzu spordan uzak tutmayın; gerekirse egzersizden önce hekimin önerdiği ilaç kullanılabilir. Yüzme astımlı çocuklar için iyi bir egzersizdir.
  • Sağlıklı kilo ve dengeli beslenmeyi destekleyin.
  • Kurtarıcı ilacın her zaman yanında bulunduğundan emin olun.
  • Kontrollerinizi düzenli yaptırın; astım iyi kontrol altındaysa hekiminiz ilaç dozunu zamanla azaltabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Çocuğunuzda uzun süren veya geceleri artan öksürük, tekrarlayan hırıltılı solunum, egzersizle nefes darlığı veya sık bronşit atakları varsa bir çocuk göğüs hastalıkları veya çocuk alerji uzmanına başvurun. Astım tanısı olan çocuklarda kurtarıcı ilaç ihtiyacı arttıysa, gece belirtileri sıklaştıysa veya okul ve oyun etkileniyorsa tedavinin gözden geçirilmesi gerekir.

Acil durum: Çocuğunuz konuşamayacak veya beslenemeyecek kadar nefes darlığı çekiyorsa, göğüs kafesi ve kaburga araları nefes alırken içe çekiliyorsa, burun kanatları açılıp kapanıyorsa, dudakları veya tırnakları morarıyorsa, kurtarıcı ilaç etkisiz kalıyor veya etkisi çok kısa sürüyorsa, aşırı uyku hali ya da bilinç değişikliği varsa beklemeden 112'yi arayın.

Çocukta astım çocuk göğüs hastalıkları, çocuk alerji ve immünolojisi ve çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından tedavi edilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Çocukta astım tamamen geçer mi?

Astım kronik bir hastalıktır, ancak çocuklarda semptomlar zamanla azalabilir veya kaybolabilir. Yine de hava yolu hassasiyeti devam edebilir, bu nedenle düzenli takip önemlidir.

Astım ilaçları bağımlılık yapar mı?

Astım ilaçları bağımlılık yapmaz. Kontrol edici ilaçlar düzenli kullanıldığında iltihabı azaltır, rahatlatıcı ilaçlar ise gerektiğinde kullanılır. Doktor önerisiyle kullanılmalıdır.

Egzersiz astımı tetikler mi?

Egzersiz bazı çocuklarda astım semptomlarını tetikleyebilir. Ancak uygun önlemler (ısınma, ilaç kullanımı) ile egzersiz yapılabilir. Astım kontrol altındaysa spor aktiviteleri önerilir.

Alerji testi yaptırmalı mıyım?

Alerji testleri, astımı tetikleyen alerjenleri belirlemek için faydalıdır. Çocuk alerji uzmanı gerekli görürse test yapılabilir. Sonuçlara göre korunma önlemleri alınabilir.

Astım aşısı var mı?

Astımın kendisi için bir aşı yoktur, ancak alerji aşıları (immünoterapi) belirli alerjenlere karşı duyarlılığı azaltabilir. Ayrıca grip ve zatürre aşıları astımlı çocuklara önerilir.

Çocukta Astım ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Çocukta Astım ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →