Hematüri (İdrarda Kan)

Hematüri (İdrarda Kan) Nedir?

Hematüri, idrarda normalde bulunmaması gereken miktarda kırmızı kan hücresi (eritrosit) bulunması durumudur. Kendi başına bir hastalık değil, böbreklerden idrar torbasına ve idrar kanalına kadar uzanan idrar yolunun herhangi bir noktasında bir sorun olabileceğini gösteren önemli bir bulgudur. Bu nedenle idrarda kan saptandığında altta yatan nedenin araştırılması gerekir.

Hematüri iki şekilde karşımıza çıkar:

• Makroskobik (gözle görülen) hematüri: İdrar pembe, kırmızı, kahverengi ya da kola renginde görünür. İdrarın rengini değiştirmek için çok az miktarda kan yeterlidir; bu nedenle idrarın koyu kırmızı görünmesi her zaman çok fazla kan kaybedildiği anlamına gelmez.
• Mikroskobik hematüri: İdrarın rengi normaldir, kan ancak idrar tahlilinde ve mikroskop incelemesinde fark edilir. Çoğu zaman başka bir nedenle yapılan rutin tahlillerde tesadüfen saptanır.

Hematürinin nedenleri, kendiliğinden geçen zararsız durumlardan tedavi gerektiren enfeksiyonlara, böbrek taşlarına, böbrek süzgecini etkileyen hastalıklara ve erken tanının hayati önem taşıdığı idrar yolu tümörlerine kadar geniş bir yelpazededir. Nedenin ne olduğu ancak hekim değerlendirmesi ve uygun tetkiklerle anlaşılabilir.

İdrarda Kanın Belirtileri

Hematürinin en belirgin işareti idrar rengindeki değişikliktir. Ancak eşlik eden belirtiler, kanamanın kaynağı hakkında hekime önemli ipuçları verir:

• İdrar renginde değişiklik: Pembe, kırmızı, kahverengi veya çay-kola rengi idrar. Kanamanın kaynağı mesane gibi alt idrar yollarıysa idrar daha açık kırmızı, böbrek kaynaklıysa daha koyu ve kahverengimsi olabilir.
• Pıhtı geçirme: İdrarda kan pıhtıları görülmesi kanamanın daha belirgin olduğunu gösterir ve idrar akışını engelleyebilir.
• Yanma ve sık idrara çıkma: İdrar yaparken yanma, sık ve acil idrara çıkma hissi daha çok idrar yolu enfeksiyonunu düşündürür.
• Yan ağrısı: Belden kasığa doğru yayılan, dalgalar halinde gelen şiddetli ağrı böbrek veya üreter taşının tipik belirtisidir.
• Ateş ve titreme: Böbrek enfeksiyonuna işaret edebilir.
• Köpüklü idrar ve ödem: İdrarda kana protein kaçağı eşlik ediyorsa ve göz kapaklarında ya da bacaklarda şişlik varsa böbrek süzgecini etkileyen bir hastalık (glomerülonefrit) akla gelir.
• Ağrısız kanama: Hiçbir ağrı veya yakınma olmadan ortaya çıkan gözle görülür idrarda kan, özellikle orta ve ileri yaştaki kişilerde mutlaka araştırılması gereken bir durumdur; çünkü mesane ve böbrek tümörleri sıklıkla bu şekilde kendini gösterir.

Mikroskobik hematüri ise genellikle hiçbir belirtiye yol açmaz. Belirti olmaması durumun önemsiz olduğu anlamına gelmez; tekrarlayan tahlillerde de kan saptanıyorsa nedeni araştırılmalıdır.

Önemli bir nokta da her kırmızı idrarın kan olmadığıdır. Pancar, böğürtlen gibi bazı yiyecekler, bazı gıda boyaları ve bazı ilaçlar idrarı kırmızı veya turuncu renge boyayabilir. Yoğun egzersiz sonrası kas yıkımı da idrarı koyulaştırabilir. Bu nedenle idrar renginin kan kaynaklı olup olmadığı mutlaka bir idrar tahliliyle doğrulanmalıdır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

İdrarda kan, idrar yolunun farklı bölgelerinden kaynaklanabilir. En sık nedenler şunlardır:

• İdrar yolu enfeksiyonları: Mesane iltihabı (sistit) ve böbrek iltihabı (piyelonefrit), özellikle kadınlarda hematürinin en sık nedenleri arasındadır.
• Böbrek ve idrar yolu taşları: Taşlar idrar yolunun iç yüzeyini tahriş ederek gözle görülen ya da mikroskobik kanamaya neden olabilir.
• Prostat büyümesi: Orta yaş ve üzerindeki erkeklerde iyi huylu prostat büyümesi, prostattaki kırılgan damarlardan kanamaya yol açabilir. Prostat iltihabı da kan görülmesine neden olabilir.
• Böbrek süzgecinin hastalıkları (glomerüler hastalıklar): IgA nefropatisi, enfeksiyon sonrası glomerülonefrit, ince bazal membran hastalığı ve Alport sendromu gibi hastalıklar idrarda kan ile seyreder. Bu durumda idrarda protein ve eritrosit silendirleri de görülebilir.
• İdrar yolu tümörleri: Mesane, böbrek, üreter ve prostat kanserleri hematüriye yol açabilir. Erken dönemde çoğu zaman tek belirti ağrısız idrarda kandır.
• Kalıtsal hastalıklar: Polikistik böbrek hastalığı ve orak hücre hastalığı (veya taşıyıcılığı) idrarda kanla seyredebilir.
• Yoğun egzersiz: Uzun mesafe koşusu gibi ağır egzersizlerden sonra geçici hematüri görülebilir; genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden düzelir. Yine de tekrarlıyorsa araştırılmalıdır.
• Travma: Böğür veya karın bölgesine alınan darbeler, trafik kazaları ve düşmeler böbrek yaralanmasına bağlı kanamaya neden olabilir.
• İlaçlar ve tıbbi işlemler: Bazı kanser ilaçları mesanede kanamaya neden olabilir. Kan sulandırıcı ilaçlar kanamayı artırabilir; ancak bu ilaçları kullanan kişilerde de idrarda kan saptandığında altta yatan başka bir neden mutlaka araştırılır. Sonda takılması veya idrar yolu ile ilgili girişimler sonrasında geçici kanama olabilir.

Kadınlarda adet kanının idrar örneğine karışması yanlış olarak hematüri sonucu verebilir; bu nedenle tahlilin adet döneminden sonra tekrarlanması önerilir.

Ciddi bir neden açısından riski artıran başlıca etkenler şunlardır: ileri yaş (özellikle 40 yaş üzeri), erkek cinsiyet, sigara kullanımı, boya, kauçuk ve kimya sanayisi gibi bazı kimyasallara mesleki maruziyet, geçmişte pelvis bölgesine radyoterapi alınmış olması ve gözle görülür kanama öyküsü. Sigara, mesane kanseri için bilinen en önemli risk etkenidir.

Hematüri Nasıl Teşhis Edilir?

Değerlendirme, ayrıntılı bir öykü ve fizik muayeneyle başlar. Hekim kanamanın ne zaman başladığını, ağrı, ateş, idrar yakınmaları, egzersiz, travma, kullanılan ilaçlar, sigara alışkanlığı ve aile öyküsü hakkında sorular sorar. Ardından ihtiyaca göre şu incelemeler planlanır:

• Tam idrar tahlili ve mikroskobik inceleme: Hematürinin gerçekten var olup olmadığını doğrular. Şerit testi (dipstik) tek başına yeterli değildir; çünkü kas yıkım ürünleri gibi maddeler de pozitif sonuç verebilir. Mikroskopta eritrositlerin görülmesi gerekir.
• İdrar kültürü: Enfeksiyon şüphesinde mikrobun türünü ve uygun antibiyotiği belirler. Enfeksiyon tedavi edildikten sonra idrar tahlili tekrarlanarak kanın kaybolup kaybolmadığı kontrol edilir.
• Kan testleri: Kreatinin ve tahmini glomerüler filtrasyon hızı böbrek işlevini gösterir; gerektiğinde kan sayımı ve pıhtılaşma testleri de istenir.
• İdrarda protein ölçümü ve eritrosit şekli: Bozuk şekilli eritrositler, eritrosit silendirleri ve protein kaçağı, kanamanın böbrek süzgecinden kaynaklandığını düşündürür ve hastayı nefroloji değerlendirmesine yönlendirir.
• Görüntüleme: Böbrek ve mesane ultrasonografisi sık kullanılan ilk basamak incelemedir. Risk durumuna göre ilaçlı bilgisayarlı tomografi (BT ürografi) veya manyetik rezonans görüntüleme istenebilir.
• Sistoskopi: İnce bir kamerayla idrar kanalından girilerek mesanenin iç yüzeyinin incelenmesidir. Özellikle ağrısız gözle görülür kanaması olan ve risk etkenleri taşıyan kişilerde mesane tümörünü dışlamak için üroloji uzmanı tarafından yapılır.
• İdrar sitolojisi: Bazı hastalarda idrarda kötü huylu hücre bulunup bulunmadığını araştırmak için istenebilir.

Tüm incelemelere rağmen bazı kişilerde hematürinin nedeni bulunamayabilir. Bu durumda hekim, belirli aralıklarla idrar tahlili, tansiyon ve böbrek işlevi kontrolü ile izlem önerebilir.

Tedavi Seçenekleri

Hematürinin kendisine yönelik ayrı bir tedavi yoktur; tedavi tamamen altta yatan nedene göre planlanır. Bu nedenle doğru tanı, doğru tedavinin ön koşuludur.

• İdrar yolu enfeksiyonu: Hekimin uygun gördüğü antibiyotik tedavisiyle genellikle kısa sürede düzelir. Antibiyotiklerin reçetesiz ve yarım bırakılarak kullanılması direnç gelişimine yol açar.
• Böbrek taşı: Küçük taşlar bol sıvı alımı ve ağrı kesicilerle kendiliğinden düşebilir. Büyük ya da tıkanıklık yapan taşlarda şok dalga tedavisi veya endoskopik yöntemlerle taşın kırılması gibi seçenekler üroloji uzmanınca değerlendirilir.
• Prostat büyümesi: İlaç tedavisi veya gerektiğinde cerrahi işlemler uygulanabilir.
• Glomerüler hastalıklar: Nefroloji uzmanı tarafından tansiyon kontrolü, protein kaçağını azaltan ilaçlar ve gerektiğinde bağışıklık sistemini düzenleyen tedavilerle yönetilir.
• Tümörler: Mesane ve böbrek tümörleri erken evrede yakalandığında tedavi seçenekleri daha geniştir. Tedavi; tümörün türüne ve evresine göre endoskopik cerrahi, açık veya kapalı cerrahi, mesane içine ilaç uygulamaları ya da diğer onkolojik tedavileri kapsayabilir.
• Egzersize bağlı hematüri: Genellikle dinlenmeyle geçer; tahlilin birkaç gün sonra tekrarlanmasıyla doğrulanır.

Kan sulandırıcı ilaç kullanan kişiler idrarda kan fark ettiklerinde ilacı kendi başlarına bırakmamalıdır. İlacın kesilmesi pıhtı ve inme gibi ciddi risklere yol açabilir; doz ayarı veya ilacın kesilmesi kararını mutlaka ilacı yazan hekim vermelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

İdrarınızda kan gördüğünüzde, tek bir kez olsa ve kendiliğinden geçse bile bir hekime başvurmanız önerilir. İdrar rengi normale döndüğünde neden ortadan kalkmış olmayabilir. Başlangıç için aile hekimi, iç hastalıkları, üroloji veya nefroloji uzmanına başvurabilirsiniz; hekiminiz bulgulara göre sizi ilgili branşa yönlendirecektir.

Özellikle şu durumlarda gecikmeden muayene olunmalıdır:

• Ağrısız, gözle görülen idrarda kan, özellikle 40 yaş üzerindeyseniz veya sigara kullanıyorsanız,
• Tekrarlayan idrar tahlillerinde mikroskobik kan saptanması,
• İdrarda kanla birlikte köpüklü idrar, ödem veya yüksek tansiyon,
• Açıklanamayan kilo kaybı, iştahsızlık ve halsizlik.

Aşağıdaki durumlar acil değerlendirme gerektirir ve en yakın acil servise başvurulmalıdır: pıhtı nedeniyle idrar yapamama ya da idrar torbasında şiddetli dolgunluk, yoğun ve durmayan kanama, baş dönmesi veya bayılma hissi, yüksek ateş ve titremeyle birlikte yan ağrısı, dayanılmaz böbrek sancısı ve karın ya da bel bölgesine alınan bir darbe sonrasında idrarda kan görülmesi.

Yaşam Tarzı ve Önleme

Hematüri pek çok farklı nedene bağlı olduğu için tek bir önleme yöntemi yoktur; ancak bazı alışkanlıklar sık görülen nedenlerin riskini azaltabilir:

• Yeterli sıvı tüketin: Gün boyunca yeterli su içmek, idrar yolu enfeksiyonu ve böbrek taşı riskini azaltmaya yardımcı olur. Kalp veya böbrek hastalığı nedeniyle sıvı kısıtlaması olanlar hekimlerinin önerisine uymalıdır.
• Sigarayı bırakın: Sigarayı bırakmak, mesane kanseri riskini azaltmanın en etkili yoludur.
• Kişisel hijyene dikkat edin: Kadınlarda tuvalet temizliğinin önden arkaya doğru yapılması ve idrarı uzun süre tutmamak enfeksiyonlardan korunmaya katkı sağlar.
• Tuzu ve aşırı hayvansal proteini azaltın: Taş oluşumuna yatkın kişilerde dengeli beslenme önemlidir. Taş türüne göre beslenme önerileri değiştiği için hekim veya diyetisyenle görüşmek gerekir.
• Kimyasallara karşı korunun: Kimyasal maddelerle çalışılan iş yerlerinde iş güvenliği önlemlerine uyun.
• İlaçları bilinçli kullanın: Ağrı kesicileri ve diğer ilaçları uzun süre hekim önerisi olmadan kullanmayın.
• Düzenli kontrollerinizi aksatmayın: Diyabet, hipertansiyon veya ailede böbrek hastalığı öyküsü olanlar, hekimlerinin önerdiği aralıklarla idrar tahlili ve böbrek işlevi kontrolü yaptırmalıdır.

İdrarda kan görmek çoğu kişi için korkutucudur; ancak nedenlerin büyük bölümü tedavi edilebilir durumlardır. Önemli olan belirtiyi göz ardı etmemek ve nedeni bir hekim tarafından araştırılana kadar takipten çıkmamaktır.