Patellofemoral Ağrı Sendromu
Patellofemoral ağrı sendromu, diz kapağının çevresinde ve ön tarafında hissedilen, merdiven inip çıkma, çömelme ve koşu ile artan yaygın bir diz ağrısı nedenidir. Kas dengesizliği, aşırı yüklenme ve ayak ya da kalça mekaniği gibi etkenler rol oynar. Tedavi çoğunlukla ameliyatsızdır ve düzenli güçlendirme egzersizleri ile aktivite düzenlemesine dayanır. Bu sayfada belirtiler, nedenler, tanı ve tedavi anlatılır.
Patellofemoral Ağrı Sendromu Nedir?
Patellofemoral ağrı sendromu, halk arasında “diz kapağı ağrısı” ya da “koşucu dizi” olarak bilinen, dizin ön tarafında ve diz kapağının (patella) çevresinde hissedilen ağrıyla seyreden yaygın bir durumdur. Diz kapağı, uyluk kemiğinin (femur) ucundaki oluğun içinde kayarak diz bükülüp uzatılırken hareket eder. Bu kayma sırasında diz kapağının arka yüzü ile uyluk kemiği arasındaki eklem yüzeylerine binen yük artarsa veya diz kapağı oluğun içinde ideal çizgide ilerlemezse ağrı ortaya çıkar.
Bu sendrom özellikle genç ve aktif kişilerde, sporcularda ve kadınlarda sık görülür. Koşu, zıplama, merdiven inip çıkma ve çömelme gibi dizin tekrarlayan yüklenmeye maruz kaldığı hareketlerle şikâyetler artar. Çoğu zaman ciddi bir yapısal hasar olmaksızın ortaya çıkar ve doğru yaklaşımla büyük oranda kontrol altına alınabilir. Bununla birlikte, tedavi edilmeyen veya yeterince önemsenmeyen tablo aylar hatta yıllar sürebilir.
Tıp literatüründe diz kapağı kıkırdağının yumuşaması anlamına gelen “kondromalazi patella” terimi zaman zaman bu şikâyetlerle karıştırılır. Patellofemoral ağrı sendromu daha geniş bir tanımdır; ağrının her zaman kıkırdak yumuşaması ile ilgili olmadığı, kas dengesi, yük ve biyomekanik etkenlerin de rol oynadığı kabul edilir.
Belirtileri Nelerdir?
Ana belirti, dizin ön yüzünde, diz kapağının arkasında veya kenarlarında hissedilen künt, yaygın ve zaman zaman batıcı niteliktedir. Ağrı genellikle her iki dizde de olabilir; ancak bir tarafta daha belirgin hissedilir.
- Merdiven inerken veya çıkarken, yokuş yürürken artan diz önü ağrısı
- Çömelme, diz çökme ve ayağa kalkma sırasında ağrı
- Uzun süre dizler bükülü oturduktan sonra ayağa kalkarken artan ağrı ve sertlik (sinema belirtisi olarak da bilinir)
- Koşu, zıplama ve sıçrama sonrası artan şikâyet
- Diz bükülürken veya uzatılırken çıtırtı, çıtlama ya da sürtünme hissi
- Dizde hafif şişlik hissi veya dizin boşalacakmış gibi olma duygusu
Ağrı çoğu zaman yavaş başlar, aktivite düzeyiyle dalgalanır. Hafif vakalarda yalnızca spor sırasında hissedilirken, ilerleyen durumda günlük yaşam aktiviteleri sırasında da sürekli rahatsızlık verebilir. Dizde belirgin şişlik, sıcaklık, kızarıklık veya dizin kilitlenmesi gibi bulgular patellofemoral ağrıdan çok başka bir soruna işaret edebilir ve ayrıca değerlendirilmelidir.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Patellofemoral ağrı sendromunun tek bir nedeni yoktur; birden fazla etkenin birleşmesiyle ortaya çıkar. Temel mekanizma, diz kapağı ile uyluk kemiği arasındaki basıncın artması veya dizin çevresindeki dokuların aşırı yüklenmesidir.
- Antrenman yükünün, koşu mesafesinin veya sıçrama sayısının kısa sürede artırılması
- Uyluk ön kası (kuadriseps) ile kalça kaslarının zayıflığı veya kas dengesizliği
- Uyluk arka kasları, baldır ve iliotibial bant gibi yapılarda kısalık veya gerginlik
- Düz tabanlık, aşırı içe basma gibi ayak yapısına bağlı biyomekanik farklar
- Dizlerin içe doğru kaçması (diz valgusu) ve kalça kontrol eksikliği
- Diz kapağının oluk içinde yüksek veya yana kayık durması gibi anatomik varyasyonlar
- Daha önce geçirilmiş diz yaralanmaları veya diz kapağı çıkığı öyküsü
- Uygun olmayan, aşınmış spor ayakkabıları ve sert zeminde sık antrenman
- Fazla kilo; özellikle merdiven ve çömelme sırasında diz yükünü artırır
Kadınlarda pelvis yapısı ve kas dengesi farklılıkları nedeniyle sendrom daha sık görülebilir. Ergenlik döneminde hızlı büyüme de dizde geçici yüklenmeye neden olabilir. Bu nedenle ağrısı olan bir çocuğun ya da gencin spor planı dikkatli şekilde gözden geçirilmelidir.
Tanı Nasıl Konur?
Tanı büyük ölçüde hekim muayenesine dayanır. Hekim ağrının yeri, başlangıç şekli, ağrıyı artıran ve azaltan hareketler, spor ve iş yaşamınız hakkında ayrıntılı bilgi alır. Muayenede dizin görünümü, bacak eksenleri, diz kapağının duruşu ve hareketi, kuadriseps ve kalça kaslarının gücü, esneklik ve ayak yapısı değerlendirilir. Çömelme, tek bacak üzerinde inme gibi fonksiyonel testler ağrıyı tetikleyen hareketlerin anlaşılmasına yardım eder.
Görüntüleme her hastada gerekmez. Röntgen, diz kapağının duruşunu ve kemik yapıyı değerlendirmek için istenebilir. Manyetik rezonans görüntüleme, menisküs yırtığı, bağ yaralanması veya kıkırdak hasarı gibi başka sorunlardan şüphelenildiğinde ya da uygun tedaviye rağmen şikâyet devam ettiğinde kullanılabilir. Diz önü ağrısı; patellar tendinopati, bursit, plika sendromu, menisküs hasarı ve kalça kaynaklı yansıyan ağrılarla karışabildiği için dikkatli ayırıcı tanı gerekir.
Tedavi Seçenekleri
Patellofemoral ağrı sendromunun tedavisi büyük ölçüde ameliyatsızdır. Çoğu kişi uygun egzersiz programı ve aktivite düzenlemesiyle belirgin biçimde rahatlar. Tedavi planı ağrının süresine, şiddetine ve kişinin aktivite hedeflerine göre bir hekim ve fizyoterapist tarafından belirlenir.
Aktivite düzenlemesi: Ağrıyı belirgin artıran hareketler, örneğin derin çömelme, çok sayıda merdiven, sıçrama ve uzun mesafe koşusu geçici olarak azaltılır. Tam istirahat yerine, ağrıyı tetiklemeyen aktivitelerle hareketli kalmak önerilir; bisiklet ve yüzme çoğu zaman uygun alternatiflerdir.
Egzersiz tedavisi: Tedavinin en önemli bileşeni, kuadriseps ve kalça kaslarını güçlendiren programlı egzersizlerdir. Kalça abdüktör ve dış rotator kaslarının güçlendirilmesi, diz kontrolünü ve diz kapağının hareket çizgisini iyileştirmeye yardımcı olur. Esneme egzersizleri, gergin kasların uzunluğunu artırır. Programın etkisini görmek için haftalar ve çoğu zaman üç ay veya daha uzun süre düzenli uygulama gerekir.
- Kinezyolojik bantlama veya diz kapağı bantlaması bazı kişilerde kısa vadeli ağrı azalması sağlayabilir.
- Tabanlıklar ayak yapısı belirgin farklılık gösteren kişilerde destek olabilir.
- Soğuk uygulama ve gerektiğinde hekim önerisiyle kısa süreli ağrı kesici kullanımı rahatlatıcı olabilir.
- Fizik tedavi uygulamaları ve manuel terapi egzersiz programına ek olarak kullanılabilir.
- Koşu tekniği ve adım sayısı gibi hareket düzenlemeleri bazı sporcularda ağrıyı azaltabilir.
- Kilo fazlalığı varsa, kilo verilmesi diz yükünü azaltır.
Düzenli tedaviye rağmen uzun süre düzelmeyen ve görüntülemede belirli bir yapısal neden saptanan seçilmiş az sayıda olguda cerrahi seçenekler ortopedi uzmanınca değerlendirilir. Ameliyat bu sendromda ilk tedavi seçeneği değildir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Ağrı bir-iki hafta dinlenme ve yük azaltmaya rağmen geçmiyor veya artıyorsa
- Dizde belirgin şişlik, sıcaklık veya kızarıklık oluştuysa
- Diz kilitleniyor, takılıyor ya da bacak boşalıyorsa
- Geceleri ya da dinlenirken de ağrı hissediyorsanız
- Bir düşme veya darbe sonrası ağrı başladıysa
- Çocuk ve ergenlerde ağrı sporu veya günlük yaşamı kısıtlıyorsa
Düşme veya darbe sonrası dizi hiç hareket ettirememe, ayağa basamama, belirgin deformite, ateşle birlikte şiş ve sıcak diz ya da bacakta uyuşma gibi bulgular acil değerlendirme gerektirir. Uygun başvuru birimleri ortopedi ve travmatoloji, fiziksel tıp ve rehabilitasyon ya da spor hekimliğidir.
Günlük Yaşam ve Korunma
Patellofemoral ağrı sendromu zamanla yineleyebilen bir durum olduğundan, şikâyet geçtikten sonra da düzenli egzersizin sürdürülmesi önemlidir. Antrenman yükü bir anda artırılmamalı, ısınma ve soğuma bölümleri ihmal edilmemelidir. Kuvvet çalışmaları yalnızca uyluğa değil kalça ve gövde kaslarına da yönelik olmalıdır.
- Uzun süre dizler bükülü oturmak yerine ara sıra ayağa kalkıp bacakları hareket ettirin.
- Merdiven inerken ve çömelirken dizlerin ayak parmakları hizasını geçerek içe kaçmamasına dikkat edin.
- Ayak yapınıza uygun, aşınmamış spor ayakkabıları giyin.
- Koşu hacmini haftalar içinde kademeli artırın ve zemini çeşitlendirin.
- Bağımsız kuvvet ve esneklik programını haftada birkaç gün sürdürün.
- Ağrı başladığında yoğunluğu azaltın; ağrıya rağmen zorlayarak devam etmeyin.
Spora dönüşte ağrının tamamen kaybolması, günlük merdiven ve çömelme aktivitelerinin ağrısız yapılabilmesi ve kas gücünde yeterli düzeye ulaşılması ölçüt alınır. Dönüş zamanı hekim ve fizyoterapistle birlikte planlanmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Patellofemoral ağrı sendromu kireçlenme midir? Hayır. Kireçlenme eklem kıkırdağındaki aşınmayı ifade eder; patellofemoral ağrı sendromu ise genellikle yük ve kas dengesi ile ilgili bir ağrı tablosudur. Bununla birlikte uzun süren şikâyetlerde hekim değerlendirmesi gerekir.
Diz çıtlaması her zaman patolojik midir? Ağrısız çıtlama çoğu zaman normaldir. Ağrı, şişlik veya takılma ile birlikte olan çıtlama değerlendirilmelidir.
Spor yapmaya devam edebilir miyim? Ağrıyı artırmayacak şekilde yük azaltılarak ve egzersiz programıyla birlikte çoğu kişi aktif kalabilir; hangi sporun ne düzeyde uygun olduğuna hekiminiz karar verir.
Diz bandajı veya dizlik kullanmalı mıyım? Bazı kişilerde kısa vadede rahatlatıcı olabilir, ancak kas güçlendirmenin yerini tutmaz.
İyileşme ne kadar sürer? Süre kişiden kişiye değişir; birçok kişi birkaç hafta ile aylar içinde belirgin düzelme yaşar, bazılarında şikâyet daha uzun sürebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurulmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Koşucu dizi ile patellofemoral ağrı sendromu aynı mıdır?
Koşucu dizi ifadesi günlük dilde çoğunlukla patellofemoral ağrı sendromunu anlatmak için kullanılır. Ancak iliotibial bant sendromu gibi farklı diz yanı ağrıları da bu adla anılabildiği için tanıyı hekim koyar.
Merdiven inerken diz önüm neden ağrıyor?
Merdiven inerken diz kapağı ile uyluk kemiği arasındaki yük artar. Kas dengesizliği veya diz kontrolü zayıfsa bu yük ağrıya yol açabilir. Süren ağrıda hekim değerlendirmesi gerekir.
Hangi egzersizler işe yarar?
Kuadriseps ve kalça kaslarını güçlendiren, esnekliği artıran ve diz kontrolünü geliştiren programlı egzersizler tedavinin temelidir. Programın kişiye göre fizyoterapist tarafından düzenlenmesi önerilir.
Ameliyat gerekir mi?
Büyük çoğunlukla gerekmez. Ameliyatsız tedaviye uzun süre yanıt vermeyen ve belirli bir yapısal neden saptanan seçilmiş olgularda ortopedi uzmanı cerrahiyi değerlendirebilir.
Hangi durumda hemen doktora gitmeliyim?
Düşme veya darbe sonrası dizi hareket ettirememe, belirgin şişlik, ateşle birlikte sıcak ve şiş diz ya da dizin kilitlenmesi durumunda gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Kendi durumunuzu yazın, Patellofemoral Ağrı Sendromu ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →