Tik Bozukluğu

Psikiyatri
Halk arasında: tourette, tik

Tik bozukluğu; istem dışı, ani ve tekrarlayıcı hareketler ya da seslerle seyreden, çocukluk çağında başlayan bir sinir sistemi gelişim durumudur. Bu sayfada geçici tikten Tourette bozukluğuna türleri, belirtileri, nedenleri, tanı süreci, davranışçı ve ilaç tedavisi ile ne zaman uzmana başvurulması gerektiği anlatılmaktadır.

Tik Bozukluğu Nedir?

Tik, kişinin istemi dışında ortaya çıkan, ani, kısa süreli, tekrarlayıcı ve amaçsız görünen bir hareket ya da ses olarak tanımlanır. Göz kırpma, omuz silkme, burun çekme, boğaz temizleme gibi tikler günlük hayatta sık görülür. Tikler belirli bir süre devam edip kişinin gündelik yaşamını, okul veya iş performansını ve sosyal ilişkilerini etkilediğinde ve belirli ölçütleri karşıladığında tik bozukluğundan söz edilir.

Tik bozuklukları sinir sistemi gelişimi ile ilişkili durumlardır ve çocukluk çağında başlar. Erkek çocuklarda kız çocuklara göre daha sık görülür. Çoğu çocukta tikler hafiftir, zaman içinde azalır ya da kendiliğinden kaybolur. Bu nedenle ailenin ilk yapması gereken şey paniğe kapılmadan durumu doğru tanımaktır.

Tik Bozukluğunun Türleri

Tanı, tiklerin türüne, ne kadar süredir devam ettiğine ve hangi yaşta başladığına göre konur.

  • Geçici tik bozukluğu: Bir ya da birden fazla motor veya ses tiki vardır ve süre 12 aydan kısadır. Çocukluk çağında oldukça yaygındır ve çoğunlukla kendiliğinden geçer.
  • Kalıcı (kronik) motor ya da ses tik bozukluğu: Yalnızca motor tikler ya da yalnızca ses tikleri vardır ve en az bir yıldır sürmektedir.
  • Tourette bozukluğu: Hem birden fazla motor tik hem de en az bir ses tiki bulunur; belirtiler birlikte ya da ayrı zamanlarda olabilir ve en az bir yıl sürer. Başlangıç 18 yaşından önce olur. Tourette, tik bozukluklarının en bilinen ve en yoğun biçimidir, ancak sanıldığı gibi çoğu zaman küfür etme ile seyretmez; bu yaygın bir yanlış inanıştır.

Tikler ayrıca basit ve karmaşık olarak da ayrılır. Basit motor tiklere göz kırpma, boyun hareketi, yüz buruşturma ve omuz silkme örnek verilebilir. Karmaşık motor tikler birkaç hareketin bir arada yapılmasından oluşur. Basit ses tikleri hırıltı, öksürük ve burun çekmeyi; karmaşık ses tikleri ise kelime ya da cümle parçalarını tekrarlamayı içerebilir.

Belirtileri

  • Tekrarlayan göz kırpma, yüz buruşturma, burun kırıştırma, ağız hareketleri
  • Baş, boyun veya omuzları seğirme, kol ve bacak hareketleri
  • Sürekli boğaz temizleme, öksürme, burun çekme, hırıltı ya da homurtu benzeri sesler
  • Kelime veya cümle parçalarını tekrar etme
  • Tikten önce ortaya çıkan, bir sıkışma, kaşıntı ya da "yapmam gerek" hissi olan öncü dürtü; tik yapıldığında geçici rahatlama olması
  • Tiklerin stres, heyecan, yorgunluk ve sıkılma durumlarında artması, uyku sırasında ve odaklanılan işlerde azalması
  • Tiklerin şiddetinin ve türünün zaman içinde dalgalanarak değişmesi

Tik bozukluğuna sıklıkla başka durumlar eşlik edebilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, obsesif kompulsif belirtiler, kaygı, öfke kontrolünde güçlük ve uyku sorunları bunlar arasındadır. Bazı çocuklarda asıl yaşam kalitesini bozan unsur tikin kendisinden çok eşlik eden bu durumlar olabilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Tik bozukluklarının kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Genetik yatkınlık güçlü bir rol oynar; ailede tik veya Tourette öyküsü olan çocuklarda risk artmıştır. Beyinde hareket kontrolünü düzenleyen bölgeler ile dopamin gibi kimyasal ileticilerin işleyişindeki farklılıkların tabloda payı olduğu düşünülmektedir.

  • Genetik etkenler: Aile öyküsü en önemli risk faktörlerinden biridir.
  • Cinsiyet: Erkek çocuklarda daha sık görülür.
  • Gebelik ve doğum süreci: Bazı çalışmalarda gebelikte yoğun stres, sigara kullanımı ve düşük doğum ağırlığı gibi etkenlerle ilişki bildirilmiştir; ancak bunlar kesin neden olarak kabul edilmez.
  • Tetikleyici ve şiddetlendirici durumlar: Stres, yorgunluk, heyecan, sıkılma, kaygı ve uykusuzluk tiklerin artmasına yol açabilir; bunlar tikin nedeni değil, şiddetlendiricisidir.
  • Bazı ilaçlar ve maddeler: Uyarıcı etkili bazı maddeler ve ilaçlar tikleri artırabilir; ilaç kullanımına dair değerlendirmeyi hekim yapmalıdır.

Ebeveynlerin yetiştirme tarzı veya çocuğun "huysuzluğu" tikin nedeni değildir. Çocuğun tiklerini azarlamak, cezalandırmak ya da sürekli uyarmak yardımcı olmaz, aksine kaygıyı artırarak tikleri şiddetlendirebilir.

Tanı Nasıl Konulur?

Tik bozukluğunun tanısını belirleyen özel bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Tanı; çocuk ve ergen psikiyatrisi, çocuk nörolojisi veya psikiyatri uzmanı tarafından yapılan ayrıntılı bir görüşme ve gözlem ile konur. Tiklerin ne zaman başladığı, hangi tür olduğu, ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda arttığı ve günlük yaşamı nasıl etkilediği sorgulanır.

Hekim, tiklere benzeyebilen diğer durumları da düşünür: ilaç yan etkileri, epileptik nöbetler, başka hareket bozuklukları, göz ya da burun alerjisine bağlı alışkanlık hareketleri, kronik sinüzit gibi durumlar ayırıcı tanıda yer alır. Gerekli görüldüğünde kan tetkikleri, elektroensefalografi veya beyin görüntüleme gibi ek incelemeler istenebilir. Eşlik eden dikkat, kaygı ve obsesif belirtilerin değerlendirilmesi de tanı sürecinin önemli bir parçasıdır.

Tedavi Seçenekleri

Hafif tikler çoğu zaman tedavi gerektirmez. Çocuğun ve ailenin durum hakkında bilgilendirilmesi, okulun ve çevrenin bilgilendirilmesi, stres kaynaklarının azaltılması ilk basamaktır. Tedavi kararı, tiklerin kişinin yaşamını, ruh sağlığını, okul veya iş yaşamını ve sosyal ilişkilerini ne ölçüde bozduğuna göre verilir.

  • Bilgilendirme ve destek: Tiklerin istemsiz olduğunun ailede, öğretmenlerde ve arkadaş çevresinde anlaşılması, alay edilme ve damgalanma riskini azaltır.
  • Davranışçı tedaviler: Alışkanlık tersine çevirme eğitimi ve tikler için kapsamlı davranışçı müdahale gibi yaklaşımlar, kişinin tik öncesi dürtüyü fark edip rekabet eden bir hareketle yanıt vermeyi öğrenmesine dayanır. Bu yöntemler uygun uzman tarafından uygulandığında etkili bulunmuştur.
  • İlaç tedavisi: Tikler belirgin sıkıntı, ağrı, yaralanma veya işlev kaybına yol açıyorsa hekim ilaç önerebilir. İlaç seçimi, olası yan etkiler ve eşlik eden durumlar dikkate alınarak bireysel yapılır; ilaçlar yalnızca hekim kontrolünde kullanılmalıdır.
  • Eşlik eden durumların tedavisi: Dikkat eksikliği, obsesif kompulsif belirtiler, kaygı ve depresyon varsa bunlar da ayrıca ele alınır.
  • Nadir ve ileri tedavi seçenekleri: Çok ağır ve diğer yöntemlere yanıt vermeyen seçilmiş erişkin olgularda uzman merkezlerde ileri tedaviler gündeme gelebilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

  • Tikler bir yıldan uzun süredir devam ediyorsa
  • Hem hareket hem ses tiki birlikte görülüyorsa
  • Tikler giderek artıyor, yaygınlaşıyor veya ağrı, yaralanma ve yorgunluğa yol açıyorsa
  • Çocuk okulda, arkadaş ilişkilerinde ya da ev yaşamında belirgin zorlanıyor, alay ediliyor veya içine kapanıyorsa
  • Tiklere dikkat dağınıklığı, aşırı kaygı, takıntılı düşünce veya davranışlar eşlik ediyorsa
  • Tikler ani başladıysa, özellikle yeni bir ilaç, enfeksiyon, baş yaralanması sonrasında ortaya çıktıysa

Tikler eşlik eden bilinç kaybı, kasılma nöbeti, yürüme bozukluğu, konuşma güçlüğü veya ani ve ciddi davranış değişikliği ile birlikte görülüyorsa gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Bu belirtiler tik dışında nörolojik bir durumu düşündürebilir.

Ebeveynler ve Öğretmenler İçin Öneriler

  • Tikleri görmezden gelmek, çocuğu uyarmak ya da cezalandırmak yerine sakin bir tutum izleyin
  • Çocuğun tiklerini kontrol etmeye zorlamayın; bastırmaya çalışmak kısa süreli olabilir ve sonrasında artışa neden olabilir
  • Düzenli uyku, dengeli beslenme ve fiziksel aktivite sağlayın
  • Okul ile iletişim kurarak sınavlarda ek süre veya sınıf içinde mola gibi esnek düzenlemeleri konuşun
  • Akran zorbalığına karşı duyarlı olun ve çocuğun duygularını açıkça konuşabileceği bir ortam yaratın
  • Çocuğun güçlü yönlerini ve ilgi alanlarını destekleyin, tikin tek kimliği olmadığını hissettirin

Günlük Yaşam ve Seyir

Tik bozukluğu olan birçok çocuk ve ergende belirtiler ergenlik döneminde en yoğun hâle ulaşır, sonrasında azalır; bir bölümünde ise erişkinlikte belirgin biçimde hafifler ya da tamamen kaybolur. Bir kısım kişide ise tikler erişkinlikte de sürebilir. Düzenli takip, stres yönetimi ve eşlik eden sorunların tedavisi ile bu kişiler okul, meslek ve sosyal yaşamlarını sürdürebilir.

Tik bozukluğunu kesin olarak önleyecek bir yöntem yoktur; ancak erken fark edip yaklaşmak, çocuğu damgalamadan desteklemek ve gerektiğinde uzmana başvurmak sürecin daha rahat geçmesini sağlar.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı koymaz ve tedavi planı yerine geçmez. Çocuğunuzda veya sizde tik belirtileri varsa bir çocuk ve ergen psikiyatrisi, nöroloji ya da psikiyatri uzmanına başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğumdaki göz kırpma tiki geçer mi?

Çocukluk çağındaki tiklerin büyük kısmı hafiftir ve aylar içinde kendiliğinden azalır ya da kaybolur. Bir yıldan uzun sürüyor, artıyor veya günlük yaşamı bozuyorsa bir uzmana başvurmak gerekir.

Tik ile Tourette aynı şey midir?

Hayır. Tik bir belirtidir; Tourette ise hem birden fazla motor hem de en az bir ses tikinin en az bir yıl sürdüğü, 18 yaşından önce başlayan özel bir tik bozukluğudur.

Tikler stresle artar mı?

Evet. Stres, heyecan, yorgunluk ve sıkılma tikleri artırabilir; uyku sırasında ve ilgiyle yapılan işlerde ise azalabilir. Ancak stres tikin tek nedeni değildir.

Tiki bastırmaya çalışmak işe yarar mı?

Kısa süreli bastırma mümkün olabilir, fakat çoğu zaman sonrasında tikler artabilir. Bu nedenle çocuğu uyarmak yerine uzman eşliğinde davranışçı yöntemler öğrenmek daha yararlıdır.

Tik bozukluğunda ilaç mutlaka gerekir mi?

Hayır. Hafif tiklerde çoğu zaman bilgilendirme ve destek yeterlidir. İlaç, tikler belirgin sıkıntı veya işlev kaybı yaratıyorsa ve davranışçı yöntemler yeterli olmadığında hekim kararıyla düşünülür.

Tik Bozukluğu ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Tik Bozukluğu ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →