Varikosel

Varikosel Nedir?

Varikosel, erkeklerde skrotum içindeki toplardamarların (venlerin) anormal şekilde genişlemesi ve kıvrımlı hale gelmesidir. Bu yapı, pampiniform pleksus olarak adlandırılır. Normalde bu damarlar testislerin soğutma sisteminin bir parçasıdır. Kan akışı bozulduğunda damarlar genişler ve varis benzeri bir görünüm oluşur. Varikosel sıklıkla sol tarafta görülür. Her iki tarafta da olabilir ya da sağ tarafta nadiren izole olarak bulunur.

Varikosel, erkek kısırlığının en sık nedenlerinden biridir. Sperm üretimi ve fonksiyonu üzerine olumsuz etkileri vardır. Ayrıca testislerdeki kan akımını artırarak hormonal dengeyi bozabilir. Her 10 erkekten yaklaşık 1'inde varikosel vardır. Kısırlık nedeniyle başvuran erkeklerde ise bu oran %30-40'a yükselir.

Belirtileri Nelerdir?

Varikosel çoğu hastada belirti vermez ve rutin muayene sırasında tesadüfen fark edilir. Belirti veren erkeklerde şunlar görülebilir:

• Skrotumda veya testisin üst kısmında ağırlık, dolgunluk, sızı şeklinde ağrı
• Uzun süre ayakta kaldıktan, egzersiz yaptıktan veya günün sonunda artan ağrı
• Sırtüstü yatıldığında ağrının hafiflemesi
• Skrotumda ele gelen, solucan gibi kıvrımlı damar yumağı (genellikle sol testiste)
• Etkilenen tarafta testisin büyümesinde duraklama veya küçülme (atrofi)
• Kısırlık, sperm sayısında veya hareketliliğinde azalma

Acil Durum Uyarısı: Varikosel belirtileri genellikle hafif ve süreklidir. Ancak ani, şiddetli testis ağrısı; mide bulantısı eşliğinde skrotumun ağrılı şişmesi; skrotumun normalden yüksekte durması gibi şikayetler testis torsiyonu (testis dönmesi) belirtisi olabilir. Bu durum 6 saat içinde müdahale edilmezse testis kaybına yol açabilir. Bu nedenle acilen doktora başvurulmalıdır. Varikoselin kendisi acil bir durum yaratmaz, ancak ağrının karakteri değişirse dikkate alınmalıdır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Varikoselin kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Anatomik olarak sol testis toplardamarı, böbrek toplardamarına dik açıyla boşalır ve bu nedenle kanın geriye kaçışı daha kolaydır. Bu geri kaçış (reflü) damar içindeki valf yetmezliğinden kaynaklanır. Yani kapakçıklar kanın tek yönde akmasını sağlayamaz ve basınç artışına bağlı damarlar genişler.

Ergenlik döneminde testislerin hızlı büyümesi, kan akışına olan ihtiyacı artırır. Bu dönemde varikosel sıklıkla ortaya çıkar veya belirginleşir. Genellikle kalıtsal yatkınlık söz konusudur; ailesinde varikosel olan erkeklerde risk daha yüksektir.

Bazı durumlar varikoseli tetikleyebilir veya kötüleştirebilir:

• Uzun süre ayakta kalmak veya ağır kaldırmak (karın içi basıncı artırır)
• Aşırı fiziksel efor
• Sauna, çok sıcak ortamlar (testis ısısını artırır, kan akışını etkiler)
• Obezite – net korelasyon tam olarak kurulamamıştır, ancak genel sağlığı etkiler

Tanı Nasıl Konur?

Varikosel tanısı üroloji uzmanı tarafından fizik muayene ile konulur. Muayene sırasında hasta ayakta dururken doktor skrotumu inceler, testislerin boyutunu ve damar yapısını ele değerlendirir. Valsalva manevrası (karın kaslarını kasarak ıkınma) ile damarların doluluğu artar ve daha kolay fark edilir.

Varikosel derecelendirilmesi (sınıflandırma) şu şekildedir:

• Grade 1: Ele gelmez, sadece Valsalva manevrası ile hissedilir.
• Grade 2: Ele gelir, ancak gözle görülmez.
• Grade 3: Gözle fark edilir, skrotumda torba gibi sarkma vardır.

Fizik muayene yeterli olmakla birlikte kesin tanı ve değerlendirme için çoğu zaman renkli Doppler ultrasonografi kullanılır. Bu test, damar çapını, kanın yönünü ve reflü olup olmadığını gösterir. Ayrıca testis hacmi ölçülerek atrofi olup olmadığı anlaşılır.

Kısırlık şikayeti olan hastalarda semen analizi (sperm testi) yapılır. Sperm sayısı, hareketliliği ve morfolojisi değerlendirilir. Ayrıca hormon testleri (FSH, LH, testosteron) ve gerekirse genetik testler istenebilir.

Tedavi ve Korunma

Varikosel tedavisi kişinin şikayetlerine ve hedeflerine göre planlanır. Belirti vermeyen ve sperm değerleri normal olan bir erkeğin tedavi edilmesi gerekmez; düzenli aralıklarla kontrol yeterlidir. Yıllık takip, testis boyutu ve sperm parametrelerinin izlenmesi önerilir.

Cerrahi tedavi (varikoselektomi) şu durumlarda önerilir:

• Ağrı ve rahatsızlık hissi günlük yaşamı etkiliyorsa
• Testiste küçülme (atrofi) varsa
• Erkek kısırlığı söz konusuysa ve sperm testi bozuk ise
• Ergenlikte testis büyümesi geri kalmışsa

Ameliyatla bağlanan damarlar çıkarılır veya bağlanır. Günümüzde mikroskobik cerrahi en etkili ve en az komplikasyonlu yöntemdir. Laparoskopik ve açık cerrahi de alternatiflerdir. Diğer bir yöntem ise girişimsel radyolojide uygulanan embolizasyondur; geniş damara bir kateter ile ulaşılıp tıkanır.

Korunma için kesin bir yöntem yoktur. Ancak yaşam tarzı değişiklikleri testis sağlığını destekleyebilir:

• Uzun süre oturmak veya ayakta kalmak yerine düzenli hareket etmek
• Ağır kaldırmaktan kaçınmak
• Sauna, sıcak banyo gibi testis ısısını yükselten ortamlardan kaçınmak
• Sigara ve alkolden uzak durmak
• Sağlıklı kiloyu korumak

Unutulmamalıdır: Varikosel tedavisi, kısırlıkta düzelme sağlayabilir; ancak sperm kalitesinin iyileşmesi zaman alabilir. Ameliyat sonrası düzenli kontrol ve tekrar eden semen analizleri ile takip edilir. Tedavi sonrası tekrarlama oranı yaklaşık %5-10'dur.