Yeme Bozukluğu

Psikiyatri
Halk arasında: anoreksiya, bulimia

Yeme bozuklukları; anoreksiya nervoza, bulimia nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi türleri olan ciddi psikiyatrik hastalıklardır. Belirtileri arasında aşırı kilo kaybı, kısıtlama, çıkarma davranışları ve bozuk beden algısı bulunur. Nedenler genetik, psikolojik ve sosyokültürel faktörlere dayanır. Tanı psikiyatri uzmanınca DSM-5 ölçütleriyle konur. Tedavi psikoterapi, beslenme danışmanlığı ve ilaçla yapılır; erken tanı ve aile desteği önemlidir.

Yeme Bozukluğu Nedir?

Yeme bozuklukları, yeme davranışında, beden ağırlığı ve şekline ilişkin düşünce ve duygularda ciddi ve süreğen bozulmalarla karakterize ruhsal hastalıklardır. Bu hastalıklar yalnızca yemekle ilgili bir sorun değildir; kişinin ruh sağlığını, beden sağlığını, sosyal ilişkilerini ve yaşam kalitesini derinden etkiler. Yeme bozuklukları, psikiyatrik hastalıklar arasında ölüm riski en yüksek olanlardandır; ancak erken tanı ve uygun tedaviyle iyileşme mümkündür.

Yeme bozuklukları her yaşta, her cinsiyette ve her kilo aralığında görülebilir. En sık ergenlik ve genç yetişkinlik döneminde başlar ve kadınlarda daha sık görülür; ancak erkeklerde, çocuklarda ve orta yaşlılarda da giderek daha fazla tanınmaktadır. Normal kiloda görünen bir kişi de ciddi bir yeme bozukluğu yaşıyor olabilir; bu nedenle dış görünüş tek başına yanıltıcıdır.

Yeme Bozukluğu Türleri

Anoreksiya Nervoza

Kilo alma veya şişman olma konusunda yoğun korku, beden algısında bozulma ve yiyecek alımının ciddi şekilde kısıtlanmasıyla belirgin, yaşına ve boyuna göre belirgin düşük vücut ağırlığına yol açan hastalıktır. Kişi aşırı zayıf olmasına rağmen kendini kilolu algılayabilir. Kısıtlayıcı tipte yalnızca yeme kısıtlanırken, tıkınma/çıkarma tipinde kusma veya laksatif kullanımı da eşlik eder.

Bulimiya Nervoza

Kısa sürede çok miktarda yemek yeme ve bu sırada kontrol kaybı hissi (tıkınma atakları) ile ardından kilo almayı önlemek için kendini kusturma, müshil veya idrar söktürücü kullanma, aşırı egzersiz ya da aç kalma gibi telafi edici davranışların tekrarlamasıdır. Kişilerin kilosu genellikle normal sınırlardadır.

Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu

En sık görülen yeme bozukluğudur. Tekrarlayan tıkınma atakları olur, ancak bulimiyadaki telafi edici davranışlar görülmez. Ataklar sırasında kişi aç olmasa bile hızla, rahatsız edici biçimde doyana kadar yer; ardından suçluluk, utanç ve üzüntü yaşar. Sıklıkla fazla kilo ve obeziteyle birlikte görülür.

Kaçıngan/Kısıtlayıcı Yiyecek Alımı Bozukluğu (ARFID)

Beden algısı kaygısı olmaksızın, yemeğe ilgisizlik, yiyeceklerin duyusal özelliklerinden (kıvam, koku, renk) rahatsızlık veya boğulma, kusma gibi olumsuz sonuçlardan korkma nedeniyle yemenin kısıtlanmasıdır. Çocuklarda daha sık görülür ve kilo kaybı, büyüme geriliği ve beslenme yetersizliğine yol açabilir.

Diğer Yeme Bozuklukları

  • Pika: Toprak, kireç, buz, kağıt gibi besin değeri olmayan maddelerin sürekli yenmesi.
  • Ruminasyon bozukluğu: Yenilen yemeğin tekrar tekrar ağıza getirilip yeniden çiğnenmesi, yutulması veya tükürülmesi.
  • Gece yeme sendromu: Akşam yemeğinden sonra veya gece uykudan uyanarak aşırı yemek yeme.
  • Tanımlanmış diğer yeme bozuklukları: Atipik anoreksiya (normal kiloda anoreksiya belirtileri), çıkarma bozukluğu (tıkınma olmadan kusma) gibi tablolar.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Yeme bozukluklarının tek bir nedeni yoktur; genetik, biyolojik, psikolojik ve sosyokültürel faktörlerin etkileşimi sonucunda gelişir:

  • Genetik yatkınlık: Ailede yeme bozukluğu, depresyon, kaygı bozukluğu veya bağımlılık öyküsü.
  • Psikolojik faktörler: Mükemmeliyetçilik, düşük benlik saygısı, kontrol ihtiyacı, duyguları düzenlemekte zorlanma, dürtüsellik.
  • Eşlik eden ruhsal hastalıklar: Depresyon, kaygı bozuklukları, obsesif-kompulsif bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu, DEHB.
  • Diyet yapma: Katı diyetler yeme bozukluğunu başlatan en önemli tetikleyicilerden biridir.
  • Sosyokültürel baskı: İnce bedenin idealleştirilmesi, sosyal medya etkisi, kilo ve görünüş üzerine yapılan olumsuz yorumlar.
  • Belirli meslek ve uğraşlar: Bale, modellik, jimnastik, uzun mesafe koşusu, güreş gibi kilonun ve görünüşün önemli olduğu alanlar.
  • Travmatik yaşam olayları: İstismar, zorbalık (özellikle kilo nedeniyle alay edilme), kayıplar, ayrılıklar.
  • Yaşam geçişleri: Ergenlik, okul değişikliği, üniversiteye başlama, evden ayrılma.
  • Tip 1 diyabet: Kilo vermek için insülinin azaltılması veya atlanması (diyabulimi) ciddi bir risktir.

Belirtileri ve Uyarı İşaretleri

Davranışsal Belirtiler

  • Yemekle, kaloriyle, kiloyla ve diyetle aşırı meşgul olma
  • Öğün atlama, belirli yiyecek gruplarını tamamen bırakma
  • Başkalarının yanında yemek yemekten kaçınma, gizli yemek yeme
  • Yemekten hemen sonra tuvalete gitme
  • Yiyecek saklama, kısa sürede büyük miktarda yiyeceğin kaybolması
  • Hastalık, yorgunluk ya da hava koşullarına rağmen aşırı ve zorlayıcı egzersiz
  • Sık sık tartılma veya aynada kendini kontrol etme; ya da tam tersi aynadan ve tartıdan kaçınma
  • Bol giysilerle bedeni gizleme
  • Müshil, idrar söktürücü, zayıflama ilacı kullanımı
  • Yemek ritüelleri: Yemeği çok küçük parçalara bölme, çok yavaş yeme
  • Sosyal etkinliklerden ve arkadaşlardan uzaklaşma

Bedensel Belirtiler

  • Belirgin kilo kaybı, kilo dalgalanmaları veya çocuklarda beklenen kiloyu alamama
  • Adet düzensizliği veya adetlerin kesilmesi
  • Baş dönmesi, bayılma, halsizlik
  • Sürekli üşüme
  • Saç dökülmesi, kuru cilt, kırılgan tırnaklar, vücutta ince tüylenme (lanugo)
  • Kusmaya bağlı diş minesinde aşınma, diş hassasiyeti, tükürük bezlerinde şişlik, el sırtında nasır (Russell belirtisi)
  • Kabızlık, karın ağrısı, şişkinlik, reflü
  • Uyku bozuklukları
  • Yaraların geç iyileşmesi

Duygusal Belirtiler

  • Beden şekli ve kiloyla ilgili yoğun memnuniyetsizlik
  • Kendini değerlendirmede kilonun aşırı belirleyici olması
  • Yemek sonrası suçluluk, utanç ve kaygı
  • Huzursuzluk, sinirlilik, depresif duygudurum
  • Sorunu inkâr etme

Komplikasyonlar

Yeme bozuklukları vücudun neredeyse tüm sistemlerini etkileyebilir:

  • Kalp: Kalp hızında yavaşlama, düşük tansiyon, ritim bozuklukları, kalp kasında zayıflama; ani ölüm riski.
  • Elektrolit bozuklukları: Özellikle kusma ve müshil kullanımına bağlı potasyum düşüklüğü hayatı tehdit edebilir.
  • Kemikler: Kemik erimesi (osteoporoz) ve kırık riski; gençlikte kaybedilen kemik kütlesi tam olarak geri kazanılamayabilir.
  • Hormonal sistem: Adet kesilmesi, kısırlık, tiroit ve büyüme sorunları.
  • Sindirim sistemi: Yemek borusunda iltihap ve yırtılma, mide genişlemesi, bağırsak hareketlerinde yavaşlama.
  • Böbrekler: Böbrek fonksiyonlarında bozulma.
  • Beyin: Konsantrasyon ve hafıza sorunları, nöbetler.
  • Kan: Kansızlık, beyaz kan hücrelerinde azalma.
  • Tıkınırcasına yemede: Obezite, tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, kolesterol yüksekliği.
  • Ruhsal: Depresyon, kaygı, madde kullanımı ve intihar riski.
  • Yeniden beslenme sendromu: Uzun süre aç kalan kişilerin hızla beslenmesiyle gelişebilen tehlikeli elektrolit bozukluğu; bu nedenle ağır hastalarda yeniden beslenme hekim gözetiminde yapılmalıdır.

Tanı Nasıl Konur?

  • Psikiyatrik değerlendirme: Yeme davranışları, beden algısı, düşünceler, duygular ve eşlik eden ruhsal sorunlar ayrıntılı olarak değerlendirilir.
  • Fizik muayene: Boy, kilo, beden kitle indeksi, nabız, tansiyon, vücut ısısı ve bedensel bulgular.
  • Laboratuvar testleri: Tam kan sayımı, elektrolitler (potasyum, sodyum, magnezyum, fosfor), böbrek ve karaciğer fonksiyonları, kan şekeri, tiroit hormonları.
  • EKG: Kalp ritim bozukluklarını değerlendirmek için.
  • Kemik yoğunluğu ölçümü: Uzun süreli anoreksiyada.
  • Diğer hastalıkların dışlanması: Kilo kaybı ve yeme sorunlarına yol açabilecek tiroit hastalıkları, çölyak, iltihabi bağırsak hastalıkları, diyabet ve tümörler.

Tedavi Seçenekleri

Yeme bozukluklarının tedavisi ekip çalışması gerektirir. Psikiyatrist, psikolog, diyetisyen ve diğer hekimler birlikte çalışır. Tedavinin şekli hastalığın türüne ve şiddetine göre ayaktan, günübirlik veya yatarak olabilir.

Psikoterapi

  • Bilişsel davranışçı terapi (BDT): Özellikle bulimiya ve tıkınırcasına yeme bozukluğunda en etkili tedavidir. Yeme, beden ve kiloyla ilgili düşünce ve davranışların değiştirilmesini hedefler.
  • Aile temelli tedavi: Ergenlerde anoreksiya tedavisinde en etkili yöntemlerden biridir; ailenin çocuğun beslenmesinde aktif rol almasını sağlar.
  • Kişilerarası terapi, diyalektik davranış terapisi ve diğer yöntemler de kullanılabilir.

Beslenme Tedavisi

Diyetisyen eşliğinde düzenli ve dengeli öğün planı oluşturulur; anoreksiyada sağlıklı kiloya güvenli şekilde ulaşılması hedeflenir. "Yasak yiyecek" algısının kırılması ve yemekle sağlıklı bir ilişki kurulması amaçlanır.

İlaç Tedavisi

  • Bulimiyada fluoksetin gibi antidepresanlar tıkınma ve kusma ataklarını azaltabilir.
  • Tıkınırcasına yeme bozukluğunda bazı antidepresanlar ve diğer ilaçlar kullanılabilir.
  • Eşlik eden depresyon, kaygı veya obsesif-kompulsif bozukluk tedavi edilir.
  • Anoreksiyada tek başına ilaç tedavisinin etkisi sınırlıdır; ilaçlar destek amacıyla kullanılır.

Tıbbi Takip ve Hastane Tedavisi

Belirgin düşük kilo, kalp ritim bozukluğu, ciddi elektrolit bozukluğu, yemeği tamamen reddetme, intihar riski veya ayaktan tedaviye yanıt alınamaması durumlarında hastaneye yatış gerekebilir.

Aileler ve Yakınlar İçin Öneriler

  • Endişelerinizi sakin, suçlamadan ve uygun bir zamanda "ben" diliyle paylaşın.
  • Kilo, görünüş ve yemek miktarı üzerine yorum yapmaktan kaçının.
  • Yiyecekleri "iyi" ve "kötü" diye etiketlemeyin.
  • Kişinin profesyonel yardım almasını destekleyin; gerekirse randevuya birlikte gidin.
  • Sabırlı olun; iyileşme zaman alır ve inişli çıkışlı olabilir.
  • Kendi ruh sağlığınızı da ihmal etmeyin; aile danışmanlığından destek alabilirsiniz.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Kendinizde ya da bir yakınınızda yemekle, kiloyla ve beden şekliyle aşırı meşguliyet, belirgin kilo kaybı, tıkınma atakları, kusma, müshil kullanımı veya aşırı egzersiz fark ederseniz vakit kaybetmeden bir psikiyatri uzmanına başvurun. Yeme bozukluklarında erken tedavi iyileşme şansını belirgin şekilde artırır.

Acil durum: Bayılma, göğüs ağrısı, çarpıntı, çok yavaş veya düzensiz nabız, şiddetli halsizlik, bilinç bulanıklığı, kanlı kusma, şiddetli karın ağrısı, yemek ve sıvıyı tamamen reddetme ya da kendine zarar verme veya intihar düşünceleri varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Yeme bozuklukları psikiyatri ve çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanları tarafından tedavi edilir. Tedavi sürecine klinik psikologlar, diyetisyenler, iç hastalıkları, çocuk sağlığı ve hastalıkları, endokrinoloji ve diş hekimleri de katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Yeme bozukluğu nedir?

Yeme bozukluğu, kişinin yeme davranışları ve beden algısıyla ilgili ciddi bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Anoreksiya, bulimia ve tıkınırcasına yeme en yaygın türleridir. Bu hastalık fiziksel ve ruhsal sağlığı olumsuz etkiler.

Anoreksiya ile bulimia arasındaki temel fark nedir?

Anoreksiyada kişi aşırı kısıtlama yapar ve çok düşük kiloya sahiptir; bulimada ise tıkınırcasına yeme ataklarından sonra çıkarma davranışları görülür. Her ikisi de vücut algısında bozukluk içerir.

Yeme bozuklukları tedavi edilebilir mi?

Evet, yeme bozuklukları tedavi edilebilir. Psikoterapi, beslenme danışmanlığı ve ilaç tedavisi gibi yöntemlerle iyileşme sağlanabilir. Tedavinin başarısı için erken tanı ve düzenli takip önemlidir.

Yeme bozukluğu için hangi bölüme başvurmalıyım?

Bir psikiyatri uzmanına başvurmanız gerekir. Hekim gerekli tanıyı koyar ve tedavi sürecini yönetir. Ayrıca bir diyetisyen ve iç hastalıkları uzmanı da ekibe dahil olabilir.

Yeme bozukluğu olan birine nasıl destek olabilirim?

Yargılamadan dinleyin, endişelerinizi açıkça ifade edin ve profesyonel yardım alması için teşvik edin. Sabırlı olun, zorla yemek yedirmeye çalışmak yerine duygusal destek sağlayın.

Yeme Bozukluğu ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Yeme Bozukluğu ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →