Akciğer Embolisi

Akciğer Embolisi Nedir?

Akciğer embolisi (pulmoner emboli), akciğerlere kan taşıyan atardamarların (pulmoner arterler) bir veya daha fazlasının, genellikle vücudun başka bir yerinden kopup gelen bir kan pıhtısı tarafından tıkanmasıdır. Pıhtıların büyük çoğunluğu bacakların veya leğen kemiği bölgesinin derin toplardamarlarında oluşur (derin ven trombozu, DVT). Bu pıhtı kopup kan akımıyla kalbin sağ tarafına, oradan da akciğer damarlarına ulaşarak damarı tıkar.

Derin ven trombozu ve akciğer embolisi aynı hastalığın iki farklı yüzü olarak kabul edilir ve birlikte venöz tromboembolizm olarak adlandırılır. Akciğer embolisi, kalp krizi ve inmeden sonra en sık görülen kalp-damar acillerinden biridir.

Akciğer embolisi hayatı tehdit edebilen acil bir durumdur. Tıkanan damar büyükse veya çok sayıda damar tıkanmışsa kalbin sağ tarafı aşırı zorlanır, tansiyon düşer ve ani ölüm gerçekleşebilir. Ancak hızlı tanı ve kan sulandırıcı tedavi ile hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşir. Bu nedenle belirtilerin tanınması ve vakit kaybetmeden acil servise başvurulması hayati önem taşır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Pıhtı oluşumu üç temel faktörle ilişkilidir: kan akımının yavaşlaması, damar duvarının hasar görmesi ve kanın pıhtılaşmaya yatkın hale gelmesi.

Geçici Risk Faktörleri

• Büyük ameliyatlar: Özellikle kalça ve diz protezi, kırık ameliyatları, büyük karın ve kanser ameliyatları.
• Uzun süreli hareketsizlik: Hastanede yatış, yatağa bağımlılık, alçı veya atel nedeniyle hareketsiz kalma.
• Uzun yolculuklar: 4 saatten uzun uçak, otobüs veya araba yolculukları.
• Ciddi travmalar ve kırıklar: Özellikle kalça, leğen kemiği ve bacak kırıkları, omurilik yaralanmaları.
• Gebelik ve doğum sonrası dönem: Özellikle doğumdan sonraki ilk 6 hafta ve sezaryen sonrası risk artar.
• Hormon kullanımı: Östrojen içeren doğum kontrol hapları ve menopoz hormon tedavisi.
• Ciddi enfeksiyonlar (COVID-19 dahil)

Kalıcı Risk Faktörleri

• Kanser ve kemoterapi: Özellikle pankreas, mide, akciğer, beyin, yumurtalık kanserleri ve lenfomalar.
• Daha önce DVT veya akciğer embolisi geçirmiş olmak
• Kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları (trombofili): Faktör V Leiden mutasyonu, protrombin gen mutasyonu, protein C, protein S ve antitrombin eksikliği.
• Antifosfolipid sendromu
• Kalp yetmezliği ve kronik akciğer hastalıkları
• İltihabi bağırsak hastalıkları, nefrotik sendrom
• Obezite, sigara kullanımı ve ileri yaş
• Varisler ve toplardamar içine yerleştirilmiş kateterler

Bazı hastalarda belirgin bir risk faktörü bulunamaz; bu durumda "nedeni bilinmeyen (provoke edilmemiş)" emboli olarak adlandırılır ve tedavi süresi daha uzun planlanabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler pıhtının büyüklüğüne, tıkanan damar alanına ve kişinin altta yatan kalp-akciğer durumuna göre değişir. Küçük embolilerde belirti çok hafif olabilirken, büyük embolilerde ani ölüm görülebilir.

• Ani başlayan nefes darlığı: En sık belirtidir; dinlenirken veya hafif eforla ortaya çıkabilir.
• Göğüs ağrısı: Genellikle derin nefes alma, öksürme veya eğilmeyle artan batıcı ağrı; kalp krizi ağrısına benzeyebilir.
• Hızlı nefes alıp verme ve hızlı kalp atışı (çarpıntı)
• Öksürük ve kanlı balgam
• Baş dönmesi, bayılma veya bayılacak gibi olma
• Soğuk terleme, kaygı ve huzursuzluk hissi
• Dudaklarda ve parmak uçlarında morarma
• Hafif ateş

Bacakta Derin Ven Trombozu Belirtileri

Akciğer embolisi olan hastaların bir kısmında aynı zamanda bacakta pıhtı belirtileri de bulunur:

• Genellikle tek bacakta, özellikle baldırda şişlik
• Bacakta ağrı veya hassasiyet; ayakta durunca veya yürüyünce artan kramp benzeri ağrı
• Bacakta ısı artışı ve kızarıklık veya morumsu renk değişikliği

Tanı Nasıl Konur?

• Klinik olasılık değerlendirmesi: Hekim, belirtiler ve risk faktörlerine göre (Wells veya Geneva skorları gibi) akciğer embolisi olasılığını hesaplar.
• D-dimer testi: Kanda pıhtı yıkım ürünlerini ölçer. Düşük olasılıklı hastalarda normal sonuç akciğer embolisini büyük ölçüde dışlar. Ancak yüksek sonuç tanı koydurmaz; çünkü ileri yaş, gebelik, ameliyat, enfeksiyon ve kanser gibi birçok durumda da yükselir.
• BT pulmoner anjiyografi: Damardan kontrast madde verilerek çekilen tomografidir; akciğer damarlarındaki pıhtıyı doğrudan gösterir ve tanıda en sık kullanılan yöntemdir.
• Ventilasyon/perfüzyon (V/Q) sintigrafisi: Kontrast madde kullanılamayan böbrek yetmezliği veya kontrast alerjisi olan hastalarda ve gebelerde tercih edilebilir.
• Bacak toplardamar Doppler ultrasonu: Bacakta pıhtı gösterilirse, uygun klinik durumda tedavi kararı için yeterli olabilir.
• Ekokardiyografi: Kalbin sağ tarafının zorlanıp zorlanmadığını gösterir; ağır olgularda hızlı karar vermede yardımcıdır.
• Elektrokardiyografi (EKG), akciğer grafisi ve kan gazı: Diğer nedenleri dışlamak ve hastalığın ağırlığını değerlendirmek için.
• Troponin ve BNP: Kalp kası hasarı ve zorlanmasını gösteren kan testleri; risk sınıflandırmasında kullanılır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin amacı pıhtının büyümesini durdurmak, yeni pıhtı oluşmasını engellemek ve büyük embolilerde kalbi rahatlatmak için pıhtıyı eritmek veya çıkarmaktır.

Kan Sulandırıcı (Antikoagülan) Tedavi

Tedavinin temelidir. Kan sulandırıcılar mevcut pıhtıyı doğrudan eritmez; ancak büyümesini durdurur ve vücudun kendi pıhtı eritici sistemine zaman tanır.

• Düşük molekül ağırlıklı heparin: Cilt altına iğne şeklinde uygulanır; gebelikte ve kanser hastalarında sıklıkla tercih edilir.
• Yeni nesil ağızdan kan sulandırıcılar: Rivaroksaban, apiksaban, edoksaban ve dabigatran gibi ilaçlar; düzenli kan testi gerektirmez ve günümüzde çoğu hastada ilk tercihtir.
• Varfarin: Düzenli INR kan testi takibi gerektirir; mekanik kalp kapağı ve antifosfolipid sendromu gibi bazı durumlarda tercih edilir.

Tedavi süresi: Ameliyat gibi geçici bir nedene bağlı embolilerde genellikle en az 3 ay; nedeni bilinmeyen, tekrarlayan veya kanserle ilişkili embolilerde daha uzun süreli, bazen ömür boyu tedavi gerekebilir. Karar, pıhtı tekrarlama riski ile kanama riski karşılaştırılarak hekim tarafından verilir.

Pıhtı Eritici (Trombolitik) Tedavi

Tansiyonun düştüğü, şok tablosunda olan yüksek riskli hastalarda pıhtıyı hızla eritmek için damardan güçlü ilaçlar verilir. Ciddi kanama riski taşıdığından yalnızca hayatı tehdit eden durumlarda kullanılır.

Kateter ile Girişimler

Pıhtı eritici tedavinin riskli olduğu veya yetersiz kaldığı durumlarda, kasıktan damar yoluyla akciğer damarına ilerletilen kateterle pıhtı parçalanabilir, emilebilir veya pıhtıya doğrudan düşük dozda ilaç verilebilir.

Cerrahi Embolektomi

Diğer tedavilerin uygulanamadığı veya başarısız olduğu ağır olgularda pıhtının açık kalp ameliyatıyla çıkarılmasıdır.

Vena Kava Filtresi

Kan sulandırıcı kullanamayan (örneğin aktif kanaması olan) hastalarda, bacaklardan gelen pıhtıların akciğere ulaşmasını engellemek için karındaki ana toplardamara (vena kava inferior) geçici bir filtre yerleştirilebilir.

Kan Sulandırıcı Kullanırken Dikkat Edilecekler

• İlaçlarınızı her gün aynı saatte, doz atlamadan kullanın; hekiminize danışmadan bırakmayın.
• Diş çekimi, ameliyat veya girişimsel işlemler öncesinde hekiminize kan sulandırıcı kullandığınızı bildirin.
• Ağrı kesici olarak aspirin ve iltihap giderici ilaçları (ibuprofen, naproksen gibi) hekime danışmadan kullanmayın; kanama riskini artırırlar.
• Varfarin kullanıyorsanız yeşil yapraklı sebze tüketiminizi aniden değiştirmeyin ve INR kontrollerinizi aksatmayın.
• Diş eti kanaması, burun kanaması, idrarda veya dışkıda kan, ciltte nedensiz morluklar gibi kanama belirtilerini takip edin.

Olası Uzun Dönem Sonuçlar

• Kronik tromboembolik pulmoner hipertansiyon (KTEPH): Pıhtının tam olarak erimeyip akciğer damarlarında kalıcı darlığa yol açmasıdır. Emboliden 3–6 ay sonra hâlâ nefes darlığı devam eden hastalarda araştırılmalıdır; ameliyat veya balon anjiyoplasti ile tedavi edilebilir.
• Post-trombotik sendrom: Bacakta DVT sonrası kalıcı şişlik, ağrı, renk değişikliği ve yara oluşumu.
• Tekrarlayan pıhtı: Özellikle tedavi erken bırakıldığında.

Korunma Yolları

• Ameliyat ve hastane yatışı sırasında: Risk değerlendirmesine göre koruyucu kan sulandırıcı iğneler, kompresyon çorapları ve aralıklı hava basınçlı bacak cihazları kullanılır.
• Erken hareket: Ameliyat veya hastalık sonrası mümkün olan en kısa sürede ayağa kalkıp yürümek.
• Uzun yolculuklarda: Her 1–2 saatte bir kalkıp yürümek, oturduğunuz yerde ayak bileği ve baldır egzersizleri yapmak, bol su içmek, alkolden kaçınmak; riskli kişilerde hekim önerisiyle kompresyon çorabı giymek.
• Yaşam tarzı: Sigarayı bırakmak, ideal kiloyu korumak ve düzenli egzersiz yapmak.
• Hormon kullanımı: Pıhtı öyküsü olan kadınlarda östrojen içeren doğum kontrol yöntemleri yerine hekimle birlikte uygun alternatiflerin seçilmesi.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Tek bacakta şişlik, ağrı, ısı artışı veya kızarıklık fark ederseniz aynı gün bir hekime başvurun. Akciğer embolisi tedavisi gördükten aylar sonra hâlâ eforla nefes darlığınız devam ediyorsa kontrol muayenesinde bunu mutlaka belirtin. Kan sulandırıcı kullanırken kanama belirtileri gelişirse hekiminizi arayın.

Acil durum: Ani başlayan nefes darlığı, nefes almakla artan göğüs ağrısı, kanlı öksürük, hızlı kalp atışı, baş dönmesi veya bayılma varsa, özellikle yakın zamanda ameliyat, uzun yolculuk, doğum veya hareketsizlik öykünüz bulunuyorsa beklemeden 112'yi arayın. Kan sulandırıcı kullanırken şiddetli baş ağrısı, kusmada veya dışkıda kan ya da durmayan kanama olursa acil servise başvurun.

Akciğer embolisi acil serviste acil tıp uzmanlarınca tanı alır; tedavi ve takip göğüs hastalıkları, kardiyoloji ve iç hastalıkları uzmanları tarafından yapılır. Pıhtılaşma bozukluklarının araştırılmasında hematoloji, girişimsel tedavilerde girişimsel radyoloji ve kalp ve damar cerrahisi, gebelikte kadın hastalıkları ve doğum uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.