Astım

Astım Nedir?

Astım, akciğerlere hava taşıyan solunum yollarının (bronşlar) kronik iltihabıyla seyreden ve bu yolların çeşitli uyaranlara aşırı duyarlı hale geldiği yaygın bir hastalıktır. Astımlı kişilerde tetikleyicilerle karşılaşıldığında bronşları çevreleyen kaslar kasılır (bronkospazm), bronş duvarı şişer ve bol, yapışkan mukus üretilir. Sonuç olarak hava yolları daralır ve nefes almak zorlaşır.

Astım, dünyada yaklaşık 300 milyondan fazla kişiyi etkileyen ve çocuklarda en sık görülen kronik hastalıktır. Türkiye'de erişkinlerin yaklaşık %5–7'sinde, çocukların ise %10–15'inde astım bulunduğu tahmin edilmektedir. Her yaşta başlayabilir; ancak çoğunlukla çocukluk döneminde başlar.

Astımın kalıcı bir tedavisi yoktur; ancak doğru tanı ve düzenli tedaviyle astım hastalarının büyük çoğunluğu belirtisiz, normal ve aktif bir yaşam sürebilir, spor yapabilir. Astımın kontrol altına alınmaması ise ciddi ataklara, acil başvurularına ve nadiren ölüme yol açabilir.

Astım Türleri

• Alerjik astım: En sık görülen türdür; genellikle çocuklukta başlar. Ev tozu akarı, polen, hayvan tüyü, küf ve hamamböceği gibi alerjenlerle tetiklenir. Kişide sıklıkla alerjik nezle, egzama veya besin alerjisi de bulunur ve ailede alerji öyküsü vardır.
• Alerjik olmayan astım: Genellikle erişkin yaşta başlar; enfeksiyonlar, soğuk hava, egzersiz ve stres gibi alerji dışı faktörlerle tetiklenir.
• Erişkin başlangıçlı astım: Özellikle kadınlarda, menopoz döneminde veya obezitesi olan kişilerde görülebilir; tedaviye daha dirençli olabilir.
• Egzersizle tetiklenen bronkokonstrüksiyon: Egzersiz sırasında veya sonrasında, özellikle soğuk ve kuru havada nefes darlığı ve öksürük.
• Mesleki astım: İş yerinde solunan maddelere (un tozu, boyalar, kimyasallar, temizlik ürünleri, lateks, odun tozu) bağlı gelişen veya kötüleşen astım. Fırıncılar, kuaförler, boya ve plastik sanayi çalışanları ile sağlık çalışanlarında görülebilir.
• Aspirin ile alevlenen solunum yolu hastalığı: Astım, burun polipleri ve aspirin ile iltihap giderici ağrı kesicilere karşı duyarlılığın birlikte bulunduğu durumdur.
• Öksürük varyant astım: Tek belirtinin uzun süren kuru öksürük olduğu astım türüdür.
• Ağır astım: Yüksek doz tedaviye rağmen kontrol altına alınamayan astım; hastaların küçük bir bölümünü oluşturur ve özel tedaviler gerektirir.

Nedenleri ve Tetikleyiciler

Astımın kesin nedeni bilinmemektedir; genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

Risk Faktörleri

• Ailede astım veya alerji öyküsü
• Alerjik hastalıklar: Alerjik nezle, atopik dermatit (egzama)
• Gebelikte ve çocuklukta sigara dumanına maruziyet
• Obezite
• Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı
• Çocuklukta ağır viral solunum yolu enfeksiyonları
• Hava kirliliği
• Mesleki maruziyetler

Atakları Tetikleyen Faktörler

• Solunum yolu enfeksiyonları: Soğuk algınlığı, grip ve COVID-19 en sık tetikleyicilerdendir.
• Alerjenler: Ev tozu akarı, polenler, kedi-köpek tüyü ve salgıları, küf mantarları, hamamböceği
• Sigara dumanı: Aktif veya pasif içicilik
• Hava kirliliği, egzoz dumanı ve sobalardan çıkan duman
• Tahriş edici kokular ve kimyasallar: Parfüm, deodorant, temizlik ürünleri, çamaşır suyu, boya
• Soğuk ve kuru hava, hava değişiklikleri
• Egzersiz (özellikle astım kontrol altında değilse)
• Duygusal stres, gülme, ağlama
• Bazı ilaçlar: Aspirin ve iltihap giderici ağrı kesiciler (bazı hastalarda), beta blokerler (göz damlaları dahil)
• Reflü hastalığı
• Bazı yiyeceklerdeki katkı maddeleri (sülfitler)

Belirtileri Nelerdir?

Astım belirtileri kişiden kişiye ve zaman içinde değişkenlik gösterir; dönemler halinde artıp azalabilir. Belirtiler genellikle gece ve sabaha karşı kötüleşir.

• Hırıltılı solunum (hışıltı): Özellikle nefes verirken ıslık benzeri ses
• Nefes darlığı
• Göğüste sıkışma ve baskı hissi
• Öksürük: Özellikle gece, sabaha karşı, egzersizle ve gülmekle artan, genellikle kuru öksürük
• Soğuk algınlığının "göğse inmesi" ve uzun sürmesi
• Egzersiz sırasında çabuk yorulma ve nefes nefese kalma
• Gece uykudan uyandıran öksürük veya nefes darlığı

Ağır Astım Atağı Belirtileri

• Konuşmakta zorlanma; cümleleri tamamlayamama
• Çok hızlı nefes alıp verme
• Nefes alırken boyun ve kaburgalar arasındaki kasların içe çekilmesi
• Kurtarıcı ilaca yanıt vermeyen veya kısa süre fayda sağlayan nefes darlığı
• Dudaklarda ve tırnaklarda morarma
• Bilinç bulanıklığı, aşırı yorgunluk, uyku hali
• Hırıltının kaybolması ("sessiz göğüs"): Hava akımının çok azaldığını gösterir; çok tehlikelidir.

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü ve fizik muayene: Belirtilerin özellikleri, tetikleyiciler, ailede alerji ve astım öyküsü sorgulanır; akciğerler dinlenir.
• Solunum fonksiyon testi (spirometri): Tanıda temel testtir. Hasta derin nefes alıp hızla ve güçlü bir şekilde üfler; akciğer kapasitesi ve hava akım hızı ölçülür. Ardından bronş genişletici ilaç verilerek test tekrarlanır; ölçümlerde belirgin düzelme (geri dönüşüm) astımı destekler.
• Tepe akım ölçümü (peak flow): Evde kullanılabilen küçük bir cihazla hava akım hızı ölçülür; gün içindeki değişkenlik tanıya ve takipte astım kontrolünün izlenmesine yardımcı olur.
• Bronş provokasyon testi: Spirometrinin normal olduğu ancak astım şüphesinin devam ettiği durumlarda, bronşların aşırı duyarlılığını göstermek için yapılır.
• Nefeste nitrik oksit ölçümü (FeNO): Solunum yollarındaki alerjik iltihabın göstergesidir.
• Alerji testleri: Deri prik testleri ve kanda spesifik IgE ölçümü ile tetikleyici alerjenler belirlenir.
• Kan testleri: Eozinofil sayısı ve total IgE; özellikle ağır astımda tedavi seçiminde kullanılır.
• Akciğer grafisi: Diğer hastalıkları dışlamak için.

Küçük çocuklarda solunum fonksiyon testleri yapılamayabileceğinden tanı; tekrarlayan hırıltı atakları, öyküsü ve tedaviye yanıta göre konur. Astım; KOAH, kalp yetmezliği, ses teli işlev bozukluğu, reflü ve diğer akciğer hastalıklarıyla karışabilir.

Tedavi Seçenekleri

Astım tedavisinin amacı belirtileri kontrol altına almak, atakları önlemek, akciğer fonksiyonlarını korumak ve kişinin normal yaşamını sürdürmesini sağlamaktır. Tedavi, astımın şiddetine göre basamaklı olarak planlanır ve kontrol durumuna göre artırılır veya azaltılır.

İlaç Türleri

• Koruyucu (kontrol edici) ilaçlar: Solunum yollarındaki iltihabı azaltarak atakları önler. Belirti olmasa bile her gün düzenli kullanılmalıdır.
  • İnhaler kortikosteroidler: Astım tedavisinin temel taşıdır. Solunum yoluyla alındığından vücuda emilimi düşüktür ve uzun süreli kullanımda güvenlidir. Ağızda mantar ve ses kısıklığını önlemek için kullandıktan sonra ağız çalkalanmalıdır.
  • Uzun etkili bronş genişleticiler (LABA): Formoterol, salmeterol; her zaman inhaler kortikosteroidle birlikte kullanılır, tek başına kullanılmaz.
  • Lökotrien reseptör antagonistleri: Montelukast gibi tablet şeklinde ilaçlar.
  • Uzun etkili antikolinerjikler: Tiotropium; seçilmiş hastalarda ek tedavi olarak.
• Kurtarıcı (hızlı rahatlatıcı) ilaçlar: Atak sırasında veya belirtiler başladığında solunum yollarını hızla genişletir. Güncel kılavuzlarda, ihtiyaç halinde kullanılan düşük doz inhaler kortikosteroid-formoterol kombinasyonu tercih edilen kurtarıcı tedavi olarak önerilmektedir. Salbutamol gibi kısa etkili bronş genişleticiler de kullanılabilir; ancak tek başına salbutamol kullanımı (koruyucu tedavi olmadan) önerilmez. Kurtarıcı ilaca sık ihtiyaç duyulması, astımın kontrol altında olmadığını gösterir.
• Ağız yoluyla kortikosteroid: Ağır ataklarda kısa süreli (genellikle 5–7 gün) kullanılır.
• Biyolojik ilaçlar: Ağır ve kontrol altına alınamayan astımda, astımın türüne göre (alerjik veya eozinofilik) omalizumab, mepolizumab, benralizumab, dupilumab, tezepelumab gibi iğne şeklinde uygulanan ilaçlar atakları ve kortizon ihtiyacını belirgin şekilde azaltır.
• Alerji aşısı (immünoterapi): Ev tozu akarı veya polen alerjisi olan seçilmiş hastalarda alerjene karşı duyarlılığı azaltabilir.

İnhaler Kullanımı

İnhaler ilaçların doğru kullanılması tedavi başarısı için çok önemlidir. Hastaların önemli bir kısmı inhalerlerini yanlış kullanır. Her kontrolde inhaler tekniğinizi hekiminize veya eczacınıza gösterin. Ölçülü doz inhalerlerde, özellikle çocuklarda ve yaşlılarda aracı hazne (spacer) kullanımı ilacın akciğerlere ulaşmasını artırır.

Astım Eylem Planı

Hekiminizle birlikte hazırlanan yazılı bir eylem planı; günlük ilaçlarınızı, belirtilerin kötüleştiğini nasıl anlayacağınızı, atak sırasında ne yapmanız gerektiğini ve ne zaman acil yardım almanız gerektiğini içerir.

Astım Atağında Ne Yapılmalı?

1. Sakin olun, dik oturun; sıkı giysileri gevşetin.
2. Eylem planınızda belirtilen kurtarıcı ilacı hemen kullanın.
3. Belirtiler birkaç dakika içinde düzelmezse, eylem planınıza göre ilacı tekrarlayın.
4. Düzelme olmazsa, belirtiler ağırlaşırsa veya ağır atak belirtileri varsa hemen 112'yi arayın. Yardım gelene kadar ilacı eylem planınıza göre kullanmaya devam edin.

Astımla Yaşam

• Koruyucu ilaçlarınızı, kendinizi iyi hissettiğinizde de düzenli kullanın; hekiminize danışmadan bırakmayın.
• Tetikleyicilerinizi belirleyin ve onlardan kaçının.
• Sigara içmeyin ve sigara dumanından uzak durun.
• Ev tozu akarı alerjisi varsa: Akar geçirmeyen yastık ve yatak kılıfları kullanın, çarşafları haftada bir 60 °C'de yıkayın, halı ve pelüş oyuncakları azaltın, ev nemini düşük tutun.
• Her yıl grip aşısı, ayrıca pnömokok ve COVID-19 aşılarınızı yaptırın.
• Düzenli egzersiz yapın; egzersizden önce gerekirse kurtarıcı ilacınızı kullanın ve ısınma hareketleri yapın. Yüzme astımlılar için uygun bir spordur.
• İdeal kilonuzu koruyun.
• Reflü, alerjik nezle ve sinüzit gibi eşlik eden hastalıkları tedavi ettirin.
• Düzenli kontrollerinizi aksatmayın.
• Gebelikte: Astım tedavisi kesilmemelidir; kontrolsüz astım hem anne hem bebek için ilaçlardan daha büyük risk taşır. Gebelik planlıyorsanız hekiminizle görüşün.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Tekrarlayan hırıltılı solunum, nefes darlığı, göğüste sıkışma, gece öksürüğü ya da egzersizle gelen nefes darlığınız varsa bir göğüs hastalıkları veya alerji uzmanına başvurun. Astımınız varsa ve kurtarıcı ilaca haftada 2 günden fazla ihtiyaç duyuyorsanız, gece astım nedeniyle uyanıyorsanız ya da günlük aktiviteleriniz kısıtlanıyorsa tedavinizin gözden geçirilmesi gerekir.

Acil durum: Kurtarıcı ilaca rağmen düzelmeyen veya hızla kötüleşen nefes darlığı, konuşmakta veya yürümekte zorlanma, dudaklarda ve tırnaklarda morarma, bilinç bulanıklığı, aşırı yorgunluk ya da hırıltının kaybolmasıyla birlikte nefes darlığının sürmesi durumunda beklemeden 112'yi arayın.

Astım göğüs hastalıkları ve alerji ve immünoloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir; aile hekimliği ve iç hastalıkları uzmanları da takipte yer alır. Çocuklarda çocuk göğüs hastalıkları ve çocuk alerji ve immünoloji, mesleki astımda iş ve meslek hastalıkları, eşlik eden burun ve sinüs sorunlarında kulak burun boğaz, acil durumlarda acil tıp uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.