Anoreksiya Nervoza

Psikoloji

Anoreksiya nervoza, kilo almaktan yoğun korku, bilinçli yetersiz beslenme ve bozulmuş beden algısıyla seyreden ciddi bir yeme bozukluğudur. Ergenlik ve genç erişkinlikte sık başlar, tedavi edilebilir bir hastalıktır. Bu sayfada belirtileri, nedenleri, tanı süreci, psikoterapi ve beslenme temelli tedavi seçenekleri, olası komplikasyonları ve yakınlar için önerileri bulabilirsiniz. Şüphe durumunda bir psikiyatri uzmanına başvurun.

Anoreksiya Nervoza Nedir?

Anoreksiya nervoza, kişinin kilo almaktan yoğun korku duyması, vücut ağırlığını bilinçli olarak çok düşük tutması ve kendi vücut algısının bozulmasıyla seyreden ciddi bir yeme bozukluğudur. Halk arasında kısaca "anoreksiya" olarak anılır. İştah kaybı anlamına gelen genel "anoreksiya" kelimesinden farklı olarak, burada sorun iştahsızlıktan çok kilo ve beden görünümüyle ilgili zihinsel bir takıntıdır. Kişi zayıflamış olsa da kendini kilolu görebilir.

Hastalık en sık ergenlik ve genç erişkinlik döneminde başlar ve kadınlarda daha sık görülür; ancak erkeklerde ve farklı yaş gruplarında da ortaya çıkabilir. Anoreksiya nervoza bir irade zayıflığı, moda merakı ya da ailenin hatası değildir; psikiyatrik ve tıbbi tedavi gerektiren bir hastalıktır. Erken tanı ve tedavi, iyileşme şansını belirgin biçimde artırır.

Anoreksiya nervozanın iki alt tipi tanımlanır. Kısıtlayıcı tipte kişi öncelikle yemek yemeyi azaltarak, diyet yaparak ve aşırı egzersizle kilosunu düşük tutar. Tıkınırcasına yeme/çıkarma tipinde ise kişi arada tıkınırcasına yiyebilir ve ardından kusma, müshil ya da idrar söktürücü kullanımı gibi yöntemlerle bunu telafi etmeye çalışır.

Belirtileri

Belirtiler bedensel, davranışsal ve duygusal olmak üzere üç grupta toplanabilir. Bunların hepsinin birlikte görülmesi gerekmez.

Davranışsal belirtiler:

  • Yemek yemekten kaçınma, öğün atlama, çok küçük porsiyonlar yeme.
  • Kalori, yağ ve karbonhidrat hakkında aşırı takıntı; yiyeceklerin sürekli tartılması ve ölçülmesi.
  • Başkalarının yanında yemek yemekten kaçınma, yemeği saklama ya da tabakta oyalama.
  • Aşırı ve zorunlu egzersiz yapma; hasta ya da yorgun olsa bile spordan vazgeçmeme.
  • Sık sık tartılma, ayna karşısında vücudu kontrol etme.
  • Geniş ve bol kıyafetlerle zayıflığı gizleme.
  • Sosyal ortamlardan, özellikle yemek içeren ortamlardan uzaklaşma.

Bedensel belirtiler:

  • Belirgin kilo kaybı veya çocuk ve ergenlerde beklenen kilo ve boy artışının gerçekleşmemesi.
  • Halsizlik, baş dönmesi, bayılma hissi.
  • Soğuğa karşı aşırı duyarlılık, ellerin ve ayakların soğuk olması.
  • Kadınlarda adet düzensizliği ya da adetin kesilmesi.
  • Saçlarda incelme ve dökülme, ciltte kuruluk, tüylenmede artış.
  • Kabızlık, karın şişliği, mide yakınmaları.
  • Düşük tansiyon ve yavaş kalp atışı.

Duygusal belirtiler: Kilo almaktan yoğun korku, kendini kilolu görme, ruh halinde dalgalanma, huzursuzluk, depresif duygudurum, kaygı, mükemmeliyetçilik ve kendini değersiz hissetme.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Anoreksiya nervozanın tek bir nedeni yoktur. Genetik, biyolojik, psikolojik ve toplumsal etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülür.

  • Genetik ve biyolojik etkenler: Ailede yeme bozukluğu, depresyon, kaygı bozukluğu ya da bağımlılık öyküsü olması riski artırır. Beyindeki bazı kimyasal sistemlerin rol oynayabileceği düşünülmektedir.
  • Psikolojik etkenler: Mükemmeliyetçilik, düşük özgüven, kaygıya yatkınlık, duygularını ifade etmede güçlük ve takıntılı kişilik özellikleri.
  • Çevresel ve toplumsal etkenler: Zayıflığı ödüllendiren toplumsal beklentiler, sosyal medyada ideal vücut görüntüleri, vücudu öne çıkaran sporlar ya da meslekler (bale, jimnastik, modellik, bazı atletizm dalları).
  • Yaşam olayları: Zorbalık, vücudu hakkında eleştirilme, travma, kayıp, okul ya da yer değişikliği gibi stresli dönemler.
  • Diyet geçmişi: Sıkı ve uzun süreli diyetler, bazı kişilerde hastalığın başlangıcını tetikleyebilir.

Bu risk faktörlerinin varlığı hastalığın kesin gelişeceği anlamına gelmez. Ancak bu özelliklere sahip gençlerin ve ailelerin, kilo ve yeme konusundaki değişimlere dikkatli olması yararlıdır.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı, bir psikiyatri uzmanı, çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanı ya da bu alanda deneyimli bir hekim tarafından klinik görüşmeyle konur. Değerlendirmede kişinin yeme alışkanlıkları, kilo geçmişi, vücut algısı, egzersiz düzeni, adet öyküsü ve ruhsal durumu ayrıntılı olarak sorulur. Aile bireylerinin bilgileri de özellikle çocuk ve ergenlerde önemlidir.

Bedensel durumun ve olası komplikasyonların değerlendirilmesi için şunlar yapılabilir:

  • Boy, kilo ve beden kitle indeksi ölçümü, büyüme eğrilerinin incelenmesi.
  • Tansiyon, nabız ve beden ısısı ölçümü.
  • Kan testleri: tam kan sayımı, elektrolitler (potasyum, sodyum, magnezyum), böbrek ve karaciğer testleri, tiroid ve glukoz düzeyi.
  • Elektrokardiyografi (EKG) ile kalp ritminin değerlendirilmesi.
  • Gerekirse kemik yoğunluğu ölçümü.

Bu değerlendirmeler aynı zamanda iştah kaybına ve kilo kaybına yol açabilecek başka hastalıkların dışlanmasına yardımcı olur. Çölyak hastalığı, tiroid bozuklukları, şeker hastalığı ve bazı kronik hastalıklar benzer yakınmalara neden olabilir.

Tedavi Seçenekleri

Anoreksiya nervoza tedavisinde bir ekip yaklaşımı gerekir. Ekipte psikiyatrist, psikolog, diyetisyen ve gerektiğinde dahiliye ya da çocuk sağlığı uzmanı yer alabilir. Tedavinin hedefleri; sağlıklı kiloya ulaşmak, beslenme düzenini normalleştirmek, bedensel komplikasyonları tedavi etmek ve yeme bozukluğunu sürdüren düşünce ve davranışları değiştirmektir.

Beslenme rehabilitasyonu: Diyetisyen eşliğinde düzenli öğünlerle kontrollü biçimde kilo alımı hedeflenir. Uzun süre yetersiz beslenmiş kişilerde beslenmeye çok hızlı başlamak tehlikeli olabileceğinden bu süreç tıbbi gözetim altında yapılmalıdır.

Psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, ergenlerde aile temelli tedavi ve diğer kanıta dayalı yaklaşımlar kullanılır. Özellikle çocuk ve ergenlerde ailenin tedaviye katılımı iyileşmede önemli rol oynar.

İlaç tedavisi: Anoreksiya nervozanın kendisini tedavi eden tek bir ilaç yoktur; ancak eşlik eden depresyon ya da kaygı için hekim kararıyla ilaç düşünülebilir. İlaçları hekim önerisi dışında kullanmayın.

Hastanede yatış: Kilo kaybı çok ağırsa, kalp ritmi bozulmuşsa, elektrolit dengesizliği varsa, kişi bayılıyorsa veya ayaktan tedaviye yanıt alınamıyorsa hastanede yatarak tedavi gerekebilir.

İyileşme süreci uzun olabilir ve geri dönüşler (nüksler) yaşanabilir. Bu bir başarısızlık değil, tedavi sürecinin olağan bir parçası olabilir. Sabır, destek ve düzenli takip önemlidir.

Olası Komplikasyonlar

Uzun süren yetersiz beslenme vücudun hemen hemen tüm sistemlerini etkileyebilir. Kalp ritim bozuklukları ve düşük tansiyon, kemik erimesi (osteoporoz) ve kırık riski, böbrek sorunları, sindirim sistemi yavaşlaması, kansızlık, bağışıklık zayıflığı, kadınlarda adet kesilmesi ve doğurganlıkta azalma görülebilir. Çocuk ve ergenlerde boy uzaması ve gelişme olumsuz etkilenebilir. Elektrolit dengesizliği, özellikle kusma ya da müshil kullanımı olanlarda, hayatı tehdit eden kalp ritim sorunlarına yol açabilir. Ayrıca depresyon, kaygı bozukluğu ve intihar düşüncesi anoreksiya nervozaya eşlik edebilir. Bu nedenle ruhsal durum da dikkatle izlenmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlardan biri varsa vakit kaybetmeden bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına başvurulmalıdır:

  • Kişi yemekten belirgin biçimde kaçınıyor, hızla kilo kaybediyor veya kilosunu çok düşük tutmaya çalışıyorsa.
  • Kilo almaktan aşırı korkuyor, sürekli kalori ve tartı ile uğraşıyorsa.
  • Kadınlarda adet düzeni bozulduysa ya da kesildiyse.
  • Sık baş dönmesi, halsizlik, çarpıntı veya üşüme yakınmaları varsa.
  • Kusma, müshil ya da idrar söktürücü kullanımı varsa.
  • Çocuk ya da ergenin kilo ve boy gelişimi duraksadıysa.

Bayılma, göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı, şiddetli halsizlik veya kendine zarar verme düşüncesi varsa hemen acil servise başvurun. Bu belirtiler yaşamsal bir sorunun işareti olabilir.

Yakınlarına Destek Olmak İsteyenler İçin

Sevdiğiniz birinde anoreksiya nervoza şüphesi varsa, yargılamadan ve suçlamadan konuşmaya çalışın. "Çok zayıfsın" ya da "yemek zorundasın" gibi baskıcı sözler yerine, onun için endişelendiğinizi ve yardım almasını istediğinizi sakin biçimde ifade edin. Kilo, görünüş ve yemek hakkındaki yorumlardan kaçının. Yeme bozukluğu olan kişi çoğu zaman hastalığını inkâr eder; bu hastalığın bir parçasıdır, inatlaşma değildir. Bir uzmana birlikte gitmeyi önerin ve tedavi sürecine destek olun. Aile yemek saatlerini sakin ve baskısız tutabilir, ancak yeme davranışını kontrol etmeye yönelik tutumları uzmanın yönlendirmesiyle uygulamak daha doğrudur.

Korunma ve Yaşam Önerileri

Anoreksiya nervozayı kesin olarak önlemenin yolu yoktur; fakat riski azaltmaya yardımcı olan yaklaşımlar vardır:

  • Çocukluktan itibaren yemeği ödül, ceza ya da kontrol aracı olarak kullanmamak.
  • Aile içinde düzenli ve rahat yemek ortamı oluşturmak.
  • Beden görüntüsü ve kilo üzerine eleştirel, alaycı yorumlardan kaçınmak.
  • Gençlerin medya ve sosyal medyada gördükleri ideal beden görüntülerini sorgulamasına yardımcı olmak.
  • Katı, uzun süreli ve hekim kontrolü olmayan diyetlerden kaçınmak.
  • Duygularını ifade etmeyi ve yardım istemeyi desteklemek.
  • Spor yapan gençlerde kilo baskısı uygulanmamasına dikkat etmek.

Sık Sorulan Sorular

Anoreksiya nervoza tedavi edilebilir mi? Evet. Erken tanı ve uygun tedaviyle birçok kişi iyileşir. Süreç uzun olabilir ve destek gerektirir.

Erkeklerde de görülür mü? Evet, kadınlarda daha sık olsa da erkeklerde de görülür. Erkeklerde tanı çoğu zaman gecikebilir.

Anoreksiya nervoza ile bulimiya aynı şey mi? Hayır. İkisi de yeme bozukluğudur, ancak anoreksiyada kilo belirgin biçimde düşüktür; bulimiyada kilo genellikle normal aralıkta olabilir ve tıkınırcasına yeme ile çıkarma davranışı belirgindir.

Hangi bölüme başvurulmalı? Psikiyatri ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi; beslenme ve bedensel durum için diyetisyen ve dahiliye ya da çocuk sağlığı uzmanı ile birlikte çalışılır.

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerini tutmaz. Tanı ve tedavi için mutlaka bir uzmana başvurun.

Sık Sorulan Sorular

Anoreksiya nervoza nedir?

Kilo almaktan yoğun korku, bilinçli olarak çok az yeme ve bozulmuş beden algısıyla karakterize bir yeme bozukluğudur.

Anoreksiya nervozanın ilk belirtileri nelerdir?

Öğün atlama, yemek konusunda takıntı, sürekli kalori hesabı, aşırı egzersiz, hızlı kilo kaybı, sosyal ortamlardan kaçınma ve kadınlarda adet düzensizliği ilk belirtiler arasındadır.

Anoreksiya nervozanın nedeni nedir?

Tek bir neden yoktur. Genetik yatkınlık, mükemmeliyetçilik gibi kişilik özellikleri, toplumsal beden baskısı ve stresli yaşam olayları birlikte rol oynar.

Anoreksiya nervoza nasıl tedavi edilir?

Psikiyatrist, psikolog ve diyetisyenin birlikte çalıştığı bir ekiple; beslenme düzeni, psikoterapi ve gerekirse eşlik eden sorunlar için ilaçla tedavi uygulanır. Ağır olgularda hastanede yatış gerekebilir.

Anoreksiya nervoza ölümcül olabilir mi?

Tedavi edilmezse kalp ritim bozuklukları, elektrolit dengesizliği ve diğer komplikasyonlar yaşamı tehdit edebilir. Bu nedenle erken başvuru önemlidir.

Yakınımda anoreksiya şüphesi varsa ne yapmalıyım?

Suçlamadan ve yargılamadan endişenizi paylaşın, bir psikiyatri uzmanına birlikte başvurmayı önerin ve tedavi sürecinde destek olun.

Anoreksiya Nervoza ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Anoreksiya Nervoza ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →