Endometrioma (Çikolata Kisti)

Endometrioma (Çikolata Kisti) Nedir?

Endometrioma, halk arasında çikolata kisti olarak bilinen, yumurtalık içinde gelişen kistik bir oluşumdur. Endometriyum adı verilen rahim iç tabakasına benzer doku, rahmin dışında yumurtalığa yerleşir ve her adet döngüsünde hormonların etkisiyle kanar. Kan yumurtalık içinde dışarı çıkamadığı için zamanla birikir, koyulaşır ve koyu kahverengi, çikolata kıvamında bir sıvıya dönüşür. Adı da bu görünümden gelir.

Endometrioma, endometriozis hastalığının yumurtalıktaki görünümüdür. Endometriozisi olan kadınların önemli bir bölümünde yumurtalık tutulumu görülebilir. Kist tek taraflı olabileceği gibi iki yumurtalıkta birden de bulunabilir. Boyutları birkaç milimetreden on santimetreyi aşan değerlere kadar değişebilir. Her yumurtalık kisti endometrioma değildir; fonksiyonel kistler, dermoid kistler ve diğer tipler farklı yapıdadır ve farklı izlenir.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Tanı ve tedavi kararı mutlaka bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanı tarafından muayene ve görüntüleme sonuçlarına göre verilir.

Belirtileri Nelerdir?

Bazı kadınlarda endometrioma hiçbir belirti vermez ve başka bir nedenle yapılan ultrasonda tesadüfen saptanır. Belirti olduğunda ise çoğunlukla endometriozisle ilişkili yakınmalar öne çıkar:

• Adet sırasında giderek artan, günlük yaşamı etkileyen kasık ve pelvik ağrı (dismenore)
• Adet dışı dönemlerde de devam eden kronik pelvik ağrı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında derin ağrı
• Bel ve kasıklara vuran, bacağa yayılabilen ağrı
• Ağır veya düzensiz adet kanamaları, adet öncesi lekelenme
• Karında şişlik, dolgunluk hissi, bağırsak alışkanlıklarında adet dönemine bağlı değişiklikler
• Gebe kalmakta zorluk
• Yorgunluk ve genel halsizlik

Ağrının şiddeti ile kistin büyüklüğü her zaman paralel değildir. Küçük bir endometrioma belirgin ağrı yapabilirken büyük bir kist sessiz kalabilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Endometriozisin ve dolayısıyla endometriomanın kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Birden fazla mekanizmanın birlikte rol oynadığı düşünülür:

• Retrograd menstrüasyon: Adet kanının bir kısmının tüplerden karın boşluğuna geri akması ve endometriyum hücrelerinin yumurtalığa tutunması
• Yumurtalık yüzeyindeki dokunun hücresel değişime (metaplazi) uğraması
• Bağışıklık sisteminin bu yanlış yerleşmiş hücreleri temizleyememesi
• Genetik yatkınlık: Birinci derece akrabalarında endometriozis olan kadınlarda risk daha yüksektir
• Hormonal etkiler: Östrojen, endometriyal dokunun büyümesini destekler

Risk faktörleri arasında ilk adetin erken yaşta görülmesi, adet döngüsünün kısa olması, adet süresinin uzun olması, hiç doğum yapmamış olmak ve ailede endometriozis öyküsü sayılır. Bu faktörlerin bulunması hastalığın kesin gelişeceği anlamına gelmez; yalnızca olasılığı değiştirir.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı sürecinde hekim önce yakınmaları, adet öyküsünü ve ağrının niteliğini sorgular. Ardından jinekolojik muayene yapılır. Endometriomanın tanısında en sık kullanılan yöntem transvajinal ultrasonografidir. Ultrasonda kist genellikle homojen, buzlu cam görünümlü iç ekoya sahip, tek odacıklı bir yapı olarak izlenir.

• Transvajinal ultrasonografi: İlk basamak ve en yaygın yöntemdir
• Pelvik manyetik rezonans (MR) görüntüleme: Tanıda kuşku olduğunda veya derin infiltratif endometriozis planlanırken yararlıdır
• Kan testleri: CA-125 gibi belirteçler endometriozisle yükselebilir ancak tek başına tanı koydurmaz; diğer nedenlerle de yükselir
• Laparoskopi: Gerekli görüldüğünde hem tanı hem tedavi amacıyla uygulanabilir ve alınan örneğin patolojik incelemesini sağlar

Bazı durumlarda endometrioma diğer yumurtalık kistleriyle, nadiren de yumurtalık tümörleriyle karışabilir. Bu nedenle kistin görünümü şüpheli ise hekim ek inceleme ve yakın izlem önerebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, hastanın yaşına, yakınmalarının şiddetine, kistin boyutuna ve gebelik isteğine göre bireysel planlanır. Her endometrioma ameliyat gerektirmez.

Gözlem: Belirtisiz, küçük kistlerde ve gebelik planı olmayan hastalarda düzenli ultrason kontrolüyle izlem yapılabilir.

İlaç tedavisi: Ağrıyı kontrol etmek ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için ağrı kesiciler ve hormonal yöntemler kullanılabilir. Bunlar arasında doğum kontrol hapları, yalnızca progestin içeren tedaviler ve bazı hormonal ilaçlar yer alır. İlaç seçimi hekime aittir; yan etkileri ve süresi bireye göre değerlendirilir. İlaçlar çoğu zaman kisti tamamen ortadan kaldırmaz, ancak yakınmaları azaltabilir.

Cerrahi tedavi: Kist büyükse, yakınmalar ilaçla kontrol edilemiyorsa, kist hızla büyüyorsa veya malignite kuşkusu varsa ameliyat önerilir. Çoğunlukla kapalı yöntemle (laparoskopi) kist duvarı çıkarılır. Cerrahide sağlam yumurtalık dokusunun korunması önemlidir; çünkü yumurtalık rezervi (yumurta sayısı) ameliyatla azalabilir. Bu nedenle özellikle gebelik isteği olan kadınlarda ameliyat kararı dikkatle tartışılır.

Tüp bebek ve doğurganlık: Endometrioma doğurganlığı etkileyebilir. Gebelik planlayan hastalarda yumurtalık rezervi testleri ve gerekirse yardımcı üreme teknikleri hakkında üreme tıbbı uzmanı görüşü alınır.

Kistin tedaviden sonra tekrarlama olasılığı vardır. Bu nedenle ameliyat sonrası hormonal tedaviyle uzun süreli korunma ve düzenli kontrol hekim tarafından önerilebilir.

Komplikasyonlar

• Kist rüptürü: Kistin patlaması ani ve şiddetli karın ağrısına, karın zarı tahrişine yol açabilir
• Yumurtalık torsiyonu: Nadir de olsa yumurtalığın kendi etrafında dönmesi acil cerrahi gerektirir
• Yapışıklıklar: Pelvik organlarda yapışıklık, kronik ağrı ve gebelik zorluğuna yol açabilir
• Enfeksiyon (apse): Seyrek görülür, ateş ve şiddetli ağrıyla kendini gösterir
• Çok nadir olarak, uzun süreli endometriomalarda bazı yumurtalık kanseri tiplerine zemin hazırlama riski bildirilmiştir; bu nedenle şüpheli görünümde kistler yakından izlenir

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Adet sırasında günlük işlerinizi aksatacak kadar şiddetli ağrı yaşıyorsanız, ağrı kesicilerle geçmeyen kronik pelvik ağrınız varsa, ilişki sırasında ağrı duyuyorsanız veya bir süredir gebe kalamıyorsanız bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurmalısınız. Daha önce ultrasonda yumurtalık kisti saptanmışsa belirtilen kontrol aralıklarına uymak önemlidir.

Aniden başlayan şiddetli karın veya kasık ağrısı, bayılacak gibi olma, bulantı-kusma, ateş ve karın sertliği varsa bu durum kist patlaması veya yumurtalık torsiyonu olabilir; vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Günlük Yaşam ve Korunma

Endometriomayı tamamen önlemenin kesin bir yolu bilinmemektedir. Ancak erken tanı ve düzenli izlem, komplikasyon riskini azaltır. Aşağıdaki öneriler yaşam kalitesini destekleyebilir:

• Adet düzeninizi ve ağrı şiddetinizi not edin; hekiminize somut bilgi sunmanıza yardımcı olur
• Düzenli ve dengeli beslenme, düzenli hafif-orta egzersiz genel iyilik halini destekler
• Sıcak uygulama bazı kadınlarda adet ağrısını hafifletir
• Stresle başa çıkma yöntemleri (nefes egzersizi, yeterli uyku) ağrı algısını etkileyebilir
• Hekimin önerdiği ilaçları ve kontrol randevularını aksatmayın
• Kendi başınıza hormonal ilaç başlatmayın veya bırakmayın

Kronik ağrı yaşayan kadınlarda ruhsal yük de artabilir. Endometriozis ve endometrioma ile yaşayan kişiler için destek almak, gerekirse psikolojik danışmanlıktan yararlanmak yararlı olabilir.

Endometrioma ile Endometriozis Arasındaki Fark

Endometriozis, endometriyum benzeri dokunun rahim dışında bulunduğu geniş bir hastalık grubunu ifade eder. Bu doku karın zarında, bağırsak yüzeyinde, mesane çevresinde ve yumurtalıkta yerleşebilir. Endometrioma ise bu hastalığın yalnızca yumurtalıktaki kistik formudur. Dolayısıyla her endometrioma bir endometriozis belirtisidir, ancak endometriozisi olan her kadında endometrioma bulunmaz. Bu fark tedavi planında önemlidir; çünkü yumurtalıktaki kist tedavi edilse bile karın içindeki diğer odaklar ayrıca değerlendirilmelidir.

Gebelik ve Endometrioma

Birçok kadın endometrioma ile gebe kalabilir ve sağlıklı bir gebelik geçirebilir. Ancak hastalık, yumurta sayısını ve kalitesini etkileyerek doğurganlığı azaltabilir. Gebelik sırasında hormonal ortam değiştiği için kistin görünümü de değişebilir; bu dönemde izlem sıklığı hekimle belirlenir. Gebelik planı olan hastalar, tedaviye başlamadan önce ameliyatın yumurtalık rezervine olası etkisini, ilaç tedavisinin gebelik şansını geciktirip geciktirmeyeceğini ve gerektiğinde tüp bebek seçeneklerini hekimleriyle ayrıntılı konuşmalıdır.

Menopoz sonrasında hormon düzeyleri düştüğü için endometriozis genellikle gerilemeye eğilimlidir. Bu dönemde yeni ortaya çıkan veya büyüyen bir yumurtalık kistinin ise mutlaka değerlendirilmesi gerekir.

Sık Sorulan Sorular

Çikolata kisti kendiliğinden geçer mi? Endometrioma genellikle kendiliğinden kaybolmaz. Küçük kistler uzun süre değişmeden kalabilir, bazıları ise büyür. Bu nedenle düzenli kontrol önerilir.

Çikolata kisti kansere dönüşür mü? Büyük çoğunluğu iyi huyludur. Çok nadir olarak belirli yumurtalık kanseri tipleriyle ilişki bildirilmiştir. Kistin hızlı büyümesi veya şüpheli ultrason bulguları hekimi daha ayrıntılı inceleme yapmaya yönlendirir.

Ameliyat sonrası kist tekrarlar mı? Evet, tekrarlama olasılığı vardır. Hormonal koruyucu tedavi ve düzenli izlem bu riski azaltmaya yardımcı olabilir.

Endometrioma ile normal yolla gebe kalınabilir mi? Birçok kadında mümkündür, ancak doğurganlık azalmış olabilir. Bir yıldan uzun süredir gebelik olmuyorsa, ya da 35 yaş üzerindeyseniz daha erken, bir uzmana başvurmak uygundur.