Epilepsi (Sara)

Nöroloji
Halk arasında: sara, epilepsi nobeti, epilepsi nöbeti

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin anormal elektriksel aktivitesi nedeniyle tekrarlayan nöbetlerle seyreden kronik bir nörolojik hastalıktır. Nöbetlerin görünümü beynin etkilenen bölgesine göre değişir. Tanı için öykü, EEG ve beyin görüntüleme kullanılır. Tedavinin temeli antiepileptik ilaçlardır; ilaçlar hekim kontrolü olmadan bırakılmamalıdır. Bir nöbet 5 dakikadan uzun sürerse acil yardım çağrılmalıdır.

Epilepsi nedir?

Epilepsi, beyindeki sinir hücrelerinin anormal ve aşırı elektriksel aktivitesi sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetlerle seyreden kronik bir nörolojik hastalıktır. Tek bir nöbet geçirmek her zaman epilepsi anlamına gelmez; epilepsiden söz edebilmek için genellikle nedeni açık olmayan en az iki nöbetin ya da yüksek tekrar riski taşıyan tek bir nöbetin bulunması gerekir. Dünyada yüz milyonlarca insanı etkileyen bu durum, her yaştan kişide görülebilir ve tedavi ile büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.

Nöbet, beynin belirli bir bölgesinde ya da tüm beyninde kısa süreli bir elektriksel fırtınanın yaşanmasıdır. Her nöbet epilepsi hastalığının bir göstergesi değildir; ateş, uyku yoksunluğu, alkol çekilmesi veya bazı ilaç etkileşimleri gibi geçici nedenlerle de nöbet görülebilir. Bu nedenle tanı, dikkatli bir öykü, muayene ve gerekli tetkiklerle konulur.

Belirtileri nelerdir?

Epilepsi nöbetlerinin görünümü, beynin hangi bölgesinin etkilendiğine göre büyük farklılık gösterir. Genel olarak iki ana grup tanımlanır:

  • Fokal (odaklı) nöbetler: Beynin tek bir bölgesinde başlar. Bilinç tamamen kapanmadan görülebilir; bir uzuvda seğirme, tat veya koku algısında değişiklik, ani korku hissi ya da tuhaf duygular şeklinde ortaya çıkabilir. Bilinç etkileniyorsa kişi dalgın görünebilir ve çevresine tepki vermeyebilir.
  • Jeneralize (yaygın) nöbetler: Her iki beyin yarımküresinde aynı anda başlar. En bilinen tipi, bilinç kaybı ile birlikte vücudun kasılıp gevşediği tonik-klonik nöbettir. Absans nöbetlerinde ise kişi birkaç saniye boyunca bir noktaya dalar gibi görünür ve sonrasında normale döner; çoğu zaman fark edilmesi zordur.

Bazı kişilerde nöbetten önce gelen bir "aura" hissi bildirilir. Bu his, yaklaşmakta olan nöbetin bir habercisi olabilir. Nöbet sonrası dönemde baş ağrısı, yorgunluk, uyku hali, kafa karışıklığı veya kas ağrısı gibi belirtiler de görülebilir ve bunlar genellikle birkaç saat içinde geçer.

Nedenleri ve risk faktörleri

Epilepsinin nedeni her hastada aynı değildir. Bazı kişilerde nedeni bilinmeyen bir eğilim vardır. Diğerlerinde ise şu etkenler rol oynayabilir:

  • Doğum öncesi veya doğum sırasındaki beyin hasarları ve gelişimsel bozukluklar
  • Kafa travması, beyin kanaması veya felç gibi beyin yaralanmaları
  • Beyin tümörleri ve beyin damar anomalileri
  • Menenjit, ensefalit gibi beyin enfeksiyonları
  • Genetik yatkınlık ve ailede epilepsi öyküsü
  • Ciddi şeker veya elektrolit dengesizlikleri gibi metabolik bozukluklar

Uyku düzensizliği, aşırı stres, alkol ve bazı uyuşturucu maddeler de nöbet eşiğini düşürebilir. Bu nedenle hastalığı olan kişilerde yaşam tarzı alışkanlıkları da önemlidir.

Tanı nasıl konur?

Epilepsi tanısı, öncelikle ayrıntılı bir hikâyeye dayanır. Nöbetin nasıl başladığı, ne kadar sürdüğü, sonrasında neler yaşandığı ve nöbete yakın tetikleyiciler hekim için çok değerlidir. Bu nedenle nöbet anında video kaydı almak ve hekime göstermek çok yararlıdır.

Beyin elektriksel aktivitesini ölçen EEG (elektroansefalografi) en sık kullanılan testtir. Ancak nöbet anı dışındaki kayıtlar normal görünebileceğinden, bazı durumlarda uzun süreli EEG kaydı gerekebilir. Beyin MR görüntüleme, yapısal bir neden olup olmadığını araştırmak için önemlidir. Kan tetkikleri ise şeker, elektrolit ve diğer metabolik nedenleri dışlamak için yapılır.

Tedavi seçenekleri

Epilepsi tedavisinin temeli, nöbetleri önleyen antiepileptik ilaçlardır. Tedaviye çoğu zaman tek bir ilaçla başlanır ve ilacın dozu kişinin yanıtına göre ayarlanır. Hastaların önemli bir bölümünde ilk uygun ilaçla nöbetler kontrol altına alınabilir. İlaç seçimi; nöbet tipi, yaş, cinsiyet, eşlik eden hastalıklar, diğer ilaçlarla etkileşim ve gebelik planı gibi birçok etkene göre yapılır.

İlaçlar hekim kontrolü olmadan asla bırakılmamalıdır. Ani kesilme, nöbetlerin geri dönmesine ve ciddi sonuçlara yol açabilir. İlaç yan etkileri görülürse ilacı kendi başına değiştirmek yerine hekime başvurmak gerekir.

İlaçlarla yeterli kontrol sağlanamayan bazı hastalarda cerrahi tedavi, vagus sinir stimülasyonu veya belirli durumlarda ketojenik diyet gibi alternatifler değerlendirilebilir. Bu seçenekler hastanın durumuna göre uzman bir ekip tarafından planlanır.

Korunma ve günlük yaşam önerileri

Düzenli ilaç kullanımı, epilepsi yönetiminin en önemli parçasıdır. Uyku düzenini korumak, yeterli ve dengeli beslenmek, alkolden uzak durmak ve stresi azaltmak nöbet riskini düşürmeye yardımcı olabilir. Bazı kişilerde ışık yanıp sönmesi nöbeti tetikleyebildiğinden bu tetikleyiciler kişisel olarak not edilmelidir.

Ehliyet kullanımı, yüzme, yükseklikte çalışma ve makine kullanımı gibi konularda kısıtlamalar uygulanabilir. Bu kısıtlamalar ülke mevzuatına ve nöbet kontrol durumuna göre değişir; hekiminizle birlikte değerlendirilmelidir. Gebelik planlayan kadınların mutlaka hekimlerine danışması gerekir; ilaçların seçimi ve folik asit takviyesi gibi konular bu süreçte ele alınır.

Epilepsi ile yaşamak: eğitim, iş ve sosyal hayat

Epilepsi tanısı alan birçok kişi, hastalığın kendisinden çok toplumdaki yanlış inanışların yarattığı zorluklarla mücadele eder. Nöbetlerin büyüye, ruhi bir hastalığa ya da bulaşıcılığa bağlandığı dönemler geride kalmış olsa da hâlâ bazı çevrelerde damgalanma sürmektedir. Bu nedenle hastalığı olan kişinin ailesi, öğretmeni ve iş arkadaşları hastalık hakkında doğru bilgiye sahip olduğunda, günlük yaşam çok daha rahat ilerleyebilir.

Okul çağındaki çocuklarda, öğretmenlerin nöbet belirtilerini tanıması ve nöbet anında yapılması gerekenleri bilmesi önemlidir. Bazı çocuklarda öğrenme güçlüğü ya da dikkat sorunları eşlik edebildiği için eğitim planının bireysel olarak düzenlenmesi faydalı olabilir. Yetişkinlerde ise iş seçimi, vardiyalı çalışma, yükseklikte görev ve araç kullanımı gibi konular, nöbet kontrol durumu ve yerel düzenlemeler göz önünde bulundurularak değerlendirilmelidir.

Düzenli bir yaşam ritmi, epilepsi ile yaşayan kişiler için en önemli destekleyici unsurlardan biridir. Her gün aynı saatte uyumak, ilaçları aksatmadan almak ve düzenli kontrollere katılmak, nöbet kontrolünü güçlendirir. Ayrıca hastalığın kendini nasıl hissettirdiğini bir günlüğe kaydetmek, hekim görüşmelerinde önemli bilgiler sağlar.

Nöbet tipine göre dikkat edilecek noktalar

Her nöbet tipi için dikkat edilmesi gereken özel noktalar vardır. Absans nöbeti geçiren bir çocukta, derste sık sık dalma ve kısa süreli tepkisizlik fark edilebilir; bu belirtiler çoğu zaman dikkatsizlik sanılır ve tanı gecikebilir. Miyoklonik nöbetlerde ise uyanınca elde ya da kolda ani sarsıntılar görülebilir ve bu durum özellikle sabah saatlerinde bardak düşürme gibi günlük olaylarla kendini gösterebilir.

Fokal nöbetlerde kişi, çevresiyle bağını kaybetmeden bazı işleri yapmaya devam edebilir; bu nedenle nöbetin fark edilmemesi mümkündür. Bu kişilerde yanında bulunan yakınların nöbet belirtilerini not etmesi, hekimin tedaviyi ayarlaması açısından çok değerlidir. Tonik-klonik nöbet geçiren kişilerde ise nöbet sonrasındaki uzun süreli uyku hali ve kafa karışıklığı normal kabul edilebilir, ancak uzun süre devam eden bilinç bulanıklığı hekime bildirilmelidir.

Hastanın kendi kayıtlarını tutması

Nöbet günlüğü tutmak, tedavinin en düşük maliyetli ve en etkili araçlarından biridir. Günlüğe nöbetin tarihi, saati, süresi, öncesinde hissedilen belirtiler ve sonrasında yaşanan durumlar yazılabilir. Ayrıca uyku saatleri, adet döngüsü, stres düzeyi, alkol ve ilaç kullanımı da kaydedilirse, hekim nöbetleri tetikleyen etkenleri daha kolay bulabilir. İlaç saatlerinin ve dozlarının yazılması, unutulan dozların fark edilmesini de kolaylaştırır.

Ne zaman acil yardım alınmalı?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112 acil servisi aranmalıdır:

  • Bir nöbet 5 dakikadan uzun sürüyorsa
  • Nöbetler arka arkaya geliyor ve aradaki sürede bilinç tam olarak açılmıyorsa
  • Nöbet sırasında nefes alma güçlüğü, morarma veya yaralanma varsa
  • İlk kez bir nöbet geçiriliyorsa ya da kişi hamileyse

Yardım sırasında kişinin etrafındaki sert ve tehlikeli nesneler uzaklaştırılmalı, başının altına yumuşak bir şey konulmalı ve yan tarafa yatırılmalıdır. Ağzına hiçbir şey sokulmamalı, kişi zorla tutulmamalı ve nöbet süresi not edilmelidir. Nöbet bittikten sonra kişi yanında bırakılmalı ve sakinleşmesi beklenmelidir. Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için bir nöroloji uzmanına başvurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Epilepsi bulaşıcı bir hastalık mıdır?

Hayır. Epilepsi bulaşıcı değildir; nöbet geçiren kişiyle temas etmek ya da yakınında bulunmak hastalığın bulaşmasına yol açmaz.

Tek bir nöbet geçirmek epilepsi anlamına gelir mi?

Her zaman değildir. Ateş, uyku yoksunluğu veya bazı ilaçlar gibi geçici nedenlerle tek bir nöbet görülebilir. Tanı için nöbetin nedeni ve tekrar riski hekim tarafından değerlendirilir.

Epilepsi tedavisi ile nöbetler tamamen geçer mi?

Birçok hastada uygun ilaç tedavisiyle nöbetler kontrol altına alınabilir. Ancak her hastada tam kontrol sağlanamayabilir; bu durumda farklı tedavi seçenekleri hekim tarafından değerlendirilir.

Epilepsi hastası hamile kalabilir mi?

Evet. Gebelik planlayan kadınların önceden nöroloji hekimleriyle görüşmesi önerilir. İlaç seçimi ve folik asit takviyesi gibi konular bu süreçte birlikte planlanır.

Nöbet sırasında kişiye ne yapılmalı?

Kişi yan tarafa yatırılmalı, çevresindeki tehlikeli nesneler uzaklaştırılmalı ve başının altına yumuşak bir şey konulmalıdır. Ağzına hiçbir şey sokulmamalı, nöbet süresi not edilmeli ve 5 dakikayı aşarsa 112 aranmalıdır.

Epilepsi (Sara) ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Epilepsi (Sara) ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →