İkincil Adrenal Yetmezlik

İkincil Adrenal Yetmezlik Nedir?

Böbrek üstü bezleri (adrenal bezler), vücudun strese yanıtı, kan şekeri ve tansiyonun korunması için gerekli olan kortizol hormonunu üretir. Bu üretim, beyindeki hipofiz bezinden salgılanan ACTH hormonu ile kontrol edilir. İkincil adrenal yetmezlik, sorunun böbrek üstü bezinin kendisinde değil bu kontrol sisteminde olması nedeniyle yeterli kortizol üretilememesidir.

En sık nedeni, uzun süre kullanılan kortizon (glukokortikoid) ilaçlarının aniden kesilmesi ya da hızla azaltılmasıdır. Dışarıdan uzun süre kortizon alındığında vücut kendi üretimini baskılar; ilaç birden kesilince bezlerin yeniden çalışmaya başlaması haftalar ile aylar sürebilir. Böbrek üstü bezinin kendisinin hasar gördüğü birincil yetmezlik ise Addison hastalığı olarak bilinir.

Belirtileri

• Belirgin halsizlik, yorgunluk ve kas güçsüzlüğü
• İştahsızlık, bulantı, kusma ve karın ağrısı
• İstemsiz kilo kaybı
• Baş dönmesi, özellikle ayağa kalkınca tansiyon düşmesi
• Kan şekerinde düşme eğilimi
• Eklem ve kas ağrıları, isteksizlik, keyifsizlik

Addison hastalığından farklı olarak ikincil yetmezlikte ciltte koyulaşma genellikle görülmez. Belirtiler sinsi başlayabilir ve mide-bağırsak hastalıklarıyla karıştırılabilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Kortizon ilaçlarının kesilmesi: Haftalarca veya daha uzun süre kullanılan tablet, iğne ve bazen yüksek doz inhaler, eklem içi ya da cilde uygulanan kortizonların birden bırakılması.
• Hipofiz hastalıkları: Hipofiz tümörleri, hipofiz ameliyatı veya ışın tedavisi sonrası.
• Diğer: Kafa travması, hipofizde kanama veya iltihabi hastalıklar.

Uzun süreli, yüksek dozlu ve sık kortizon kullanımı riski artırır. Kortizon kullananlarda kan şekeri yükselmesi, kilo değişimi ve kemik erimesi gibi başka yan etkiler de görülebildiğinden bu ilaçlar hekim kontrolünde kullanılmalıdır.

Tanı

Tanı, sabah erken saatte alınan kan örneğinde kortizol ve ACTH düzeylerinin ölçülmesiyle başlar. Sonuç net değilse ACTH uyarı testi gibi dinamik testler yapılabilir. Sodyum, potasyum ve kan şekeri de kontrol edilir. Hipofiz kaynaklı bir sorundan şüphelenilirse hipofizin diğer hormonları incelenir ve gerekirse hipofiz MR çekilir. Kortizon kullanım öyküsünün (ilacın türü, dozu, süresi ve nasıl bırakıldığı) hekime ayrıntılı anlatılması tanı için çok önemlidir.

Tedavi ve Korunma

Tedavi, eksik olan kortizolün uygun dozda ilaçla yerine konmasıdır. Kortizon kesilmesine bağlı durumlarda doz, bezlerin yeniden çalışmasına izin verecek şekilde hekim kontrolünde yavaş yavaş azaltılır ve belirli aralıklarla kan testleriyle izlenir. Ateşli hastalık, kusma veya ameliyat gibi stres durumlarında doz ayarlaması gerekebilir; bu konuda hekimin verdiği plana uyulmalıdır.

• Uzun süre kullanılan kortizon ilaçları asla kendi kendine birden bırakılmamalıdır.
• Kortizon kullanan kişiler, kullandıkları ilacı tüm doktorlarına ve diş hekimlerine söylemelidir.
• Gereksiz ve kontrolsüz kortizon iğnesi kullanımından kaçınılmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Kortizon kullanımını bıraktıktan sonra halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kilo kaybı veya baş dönmesi başlayan kişiler bir endokrinoloji ya da iç hastalıkları uzmanına başvurmalıdır. Şiddetli kusma, ayakta duramayacak kadar halsizlik, bayılma, bilinç bulanıklığı veya şiddetli karın ağrısı adrenal kriz belirtisi olabilir ve hemen acil servise gidilmesini gerektirir.