İkincil Adrenal Yetmezlik
İkincil adrenal yetmezlik, hipofizden gelen uyarının azalması nedeniyle böbrek üstü bezlerinin yeterli kortizol üretememesidir. En sık neden, uzun süre kullanılan kortizon ilaçlarının aniden bırakılmasıdır. Halsizlik, iştahsızlık, bulantı, kilo kaybı ve baş dönmesi yapar. Tanı sabah kortizolü ve ACTH testleriyle konur; tedavi hekim kontrolünde hormon yerine koymadır. Şiddetli kusma ve bayılma acil durumdur.
İkincil Adrenal Yetmezlik Nedir?
İkincil adrenal yetmezlik, böbrek üstü bezlerinin (adrenal bezlerin) yeterli kortizol hormonu üretememesi durumudur; ancak sorun bezlerin kendisinde değil, onları yöneten beyindeki hipofiz bezinde bulunur. Hipofiz bezi, ACTH (adrenokortikotropik hormon) adlı bir hormon salgılayarak böbrek üstü bezlerini kortizol üretmeleri için uyarır. ACTH yetersiz salgılandığında böbrek üstü bezleri uyarılamaz ve kortizol üretimi azalır.
Kortizol, yaşam için vazgeçilmez bir hormondur. Kan şekerinin düzenlenmesi, tansiyonun korunması, metabolizmanın kontrolü, iltihabın baskılanması ve vücudun stres, hastalık, ameliyat ve yaralanma gibi durumlara verdiği yanıt için gereklidir. Kortizol eksikliğinde vücut özellikle stresli durumlarda yeterli yanıt veremez.
İkincil adrenal yetmezlik, sorunun doğrudan böbrek üstü bezlerinde olduğu birincil adrenal yetmezlikten (Addison hastalığı) farklıdır. İkincil yetmezlikte, aldosteron hormonu üretimi genellikle korunur; çünkü bu hormon büyük ölçüde ACTH'den bağımsız olarak düzenlenir. Bu nedenle tuz kaybı ve potasyum yüksekliği gibi bulgular genellikle görülmez ve Addison hastalığında görülen deri koyulaşması (pigmentasyon) olmaz.
İkincil adrenal yetmezliğin en sık nedeni, uzun süreli kortizon kullanımının aniden kesilmesidir. Uygun tanı ve tedaviyle hastalar normal bir yaşam sürdürebilir; ancak hastalığın ve özellikle stres durumlarında doz ayarlamasının bilinmesi hayati öneme sahiptir.
Nedenleri
Kortizon Kullanımına Bağlı (En Sık Neden)
Astım, romatizmal hastalıklar, alerjik hastalıklar, cilt hastalıkları, bağırsak hastalıkları ve organ nakli gibi durumlarda haftalar veya aylarca kortizon (prednizolon, metilprednizolon, deksametazon gibi) kullanıldığında, vücut dışarıdan alınan kortizona alışır. Hipofiz bezi ACTH üretimini azaltır ve böbrek üstü bezleri tembelleşir. Kortizon aniden kesildiğinde vücut yeterli kortizolü kendi başına üretemez ve yetmezlik belirtileri ortaya çıkar. Bu risk yalnızca tabletlerle değil, yüksek doz inhaler, eklem içi enjeksiyon ve geniş alana uzun süre sürülen güçlü kortizonlu kremlerle de oluşabilir.
Hipofiz Bezi Hastalıkları
- Hipofiz tümörleri: Genellikle iyi huylu olan bu tümörler hipofiz dokusuna baskı yaparak hormon üretimini azaltabilir.
- Hipofiz ameliyatı veya radyoterapisi
- Kafa travması
- Hipofiz içine kanama (hipofiz apopleksisi): Ani şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu ve akut adrenal yetmezlikle seyreden acil bir durum.
- Sheehan sendromu: Doğum sırasında veya sonrasında aşırı kan kaybına bağlı hipofiz hasarı.
- İltihabi ve otoimmün hastalıklar: Lenfositik hipofizit, sarkoidoz.
- Enfeksiyonlar: Menenjit, tüberküloz.
- Doğuştan hipofiz yetmezliği ve genetik bozukluklar
Bazı İlaçlar
- Uzun süreli opioid (morfin türevi) ağrı kesici kullanımı
- Kanser tedavisinde kullanılan bazı immünoterapi ilaçları (bağışıklık kontrol noktası inhibitörleri), hipofiz iltihabına yol açabilir
Belirtileri Nelerdir?
Belirtiler genellikle sinsi başlar ve belirsizdir; bu nedenle tanı gecikebilir:
- Kronik yorgunluk ve halsizlik
- Kas güçsüzlüğü
- İştahsızlık ve kilo kaybı
- Bulantı, kusma, karın ağrısı
- Baş dönmesi, özellikle ayağa kalkınca (tansiyon düşmesi)
- Kan şekeri düşüklüğü (hipoglisemi): Titreme, terleme, çarpıntı, açlık hissi, özellikle çocuklarda
- Eklem ve kas ağrıları
- Depresif ruh hali, sinirlilik, dikkat dağınıklığı
- Kadınlarda koltuk altı ve kasık kıllarında azalma
Diğer Hipofiz Hormonlarının Eksikliğine Bağlı Belirtiler
Hipofiz hastalıklarında başka hormonlar da etkilenebileceğinden şu belirtiler de görülebilir:
- Adet düzensizliği veya adet görmeme, cinsel istekte azalma, erektil işlev bozukluğu, kısırlık
- Hipotiroidi belirtileri: Üşüme, kabızlık, kilo alma, cilt kuruluğu
- Çocuklarda büyüme geriliği
- Aşırı idrara çıkma ve susama (diabetes insipidus)
- Hipofiz tümörü varsa baş ağrısı ve görme alanı daralması
Adrenal Kriz
Adrenal kriz, kortizol eksikliğinin aniden ağırlaşmasıyla ortaya çıkan, hayatı tehdit eden acil bir durumdur. Genellikle enfeksiyon, ishal ve kusma, ameliyat, kaza, ağır stres veya kortizon ilacının aniden kesilmesi gibi durumlarda tetiklenir. İkincil adrenal yetmezlikte adrenal kriz, birincil yetmezliğe göre daha az sık görülse de ortaya çıkabilir.
- Şiddetli halsizlik ve bitkinlik
- Şiddetli karın, bel veya bacak ağrısı
- Kusma ve ishal
- Belirgin tansiyon düşüklüğü, baş dönmesi, bayılma
- Bilinç bulanıklığı, uyku hali
- Ateş
- Kan şekeri düşüklüğü
- Şok
Adrenal kriz hemen tedavi edilmezse ölümcül olabilir. Tedavisi damardan veya kas içine yüksek doz hidrokortizon ve damardan sıvı verilmesidir.
Tanı Nasıl Konur?
- Sabah kortizol düzeyi: Kortizol düzeyi sabah en yüksek olduğu için kan genellikle sabah erken saatlerde alınır. Çok düşük bir değer yetmezliği düşündürür.
- ACTH düzeyi: İkincil yetmezlikte ACTH düşük veya normal sınırlarda olur; birincil yetmezlikte ise yüksektir. Bu test, iki durumu ayırt etmeye yardımcı olur.
- ACTH uyarı testi: Sentetik ACTH verildikten sonra kortizol yanıtının ölçülmesi.
- Diğer dinamik testler: Seçilmiş hastalarda insülin tolerans testi veya diğer uyarı testleri, uzman merkezlerde yapılır.
- Diğer hipofiz hormonları: Tiroid hormonları, cinsiyet hormonları, prolaktin, büyüme hormonu ve ilgili testler.
- Elektrolitler ve kan şekeri
- Hipofiz MR: Kortizon kullanımıyla açıklanamayan durumlarda hipofiz tümörü ve diğer hastalıkların araştırılması için.
Kortizon kullanmakta olan hastalarda testlerin zamanlaması ve yorumlanması özel dikkat gerektirir; bu nedenle değerlendirme endokrinoloji uzmanı tarafından yapılmalıdır.
Tedavi Seçenekleri
Kortizol Yerine Koyma Tedavisi
- Hidrokortizon: En sık kullanılan ilaçtır. Vücudun doğal kortizol ritmini taklit etmek için genellikle günde 2 veya 3 doza bölünerek, en yüksek doz sabah alınır.
- Diğer kortizon türevleri: Prednizolon gibi uzun etkili ilaçlar bazı hastalarda tercih edilebilir.
- İkincil yetmezlikte aldosteron üretimi genellikle korunduğu için fludrokortizon tedavisine çoğu zaman gerek yoktur.
Stres Dozu (Hasta Günü Kuralları)
Vücut stres altındayken daha fazla kortizola ihtiyaç duyar. Bu nedenle hastalar hekimlerinin önerdiği hasta günü kurallarını mutlaka öğrenmelidir:
- Ateşli bir hastalık, enfeksiyon veya ciddi stres durumunda hekimin önerisi doğrultusunda hidrokortizon dozu genellikle geçici olarak iki veya üç katına çıkarılır.
- Kusma veya ishal nedeniyle ilaç ağızdan alınamıyorsa ya da tutulamıyorsa enjeksiyon şeklinde hidrokortizon uygulanmalı ve hemen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
- Ameliyat, doğum, diş çekimi ve kolonoskopi gibi işlemlerden önce hekime yetmezlik durumu bildirilmeli ve ek doz planlanmalıdır.
Kortizon Tedavisinin Güvenli Şekilde Azaltılması
Uzun süre kortizon kullanan hastalarda ilaç asla aniden bırakılmamalıdır. Hekim, böbrek üstü bezlerinin yeniden çalışmaya başlaması için dozu kademeli olarak azaltır. Bu süreç haftalar, hatta aylar sürebilir. Böbrek üstü bezlerinin işlevinin geri dönüp dönmediği testlerle değerlendirilir.
Nedenin Tedavisi
Hipofiz tümörü varsa ameliyat, ilaç tedavisi veya radyoterapi uygulanabilir. Diğer hipofiz hormonlarının eksiklikleri de tedavi edilir. Hipotiroidi ile birlikte kortizol eksikliği varsa, tiroid hormonu tedavisine başlamadan önce kortizol eksikliğinin tedavi edilmesi gerekir; aksi halde adrenal kriz tetiklenebilir.
Günlük Yaşamda Öneriler
- İlaçlarınızı her gün düzenli ve önerilen saatlerde kullanın; asla kendi kendinize bırakmayın.
- Adrenal yetmezlik kartı veya tıbbi uyarı bilekliği taşıyın.
- Yanınızda her zaman yedek ilaç bulundurun; seyahatlerde ilaçlarınızı el bagajında taşıyın.
- Hekiminizden acil durumlar için enjeksiyonluk hidrokortizon reçete edilmesini ve sizin ile yakınlarınıza kullanımının öğretilmesini isteyin.
- Başvurduğunuz her hekime, diş hekimine ve acil servise adrenal yetmezliğiniz olduğunu söyleyin.
- Düzenli endokrinoloji kontrollerine gidin.
Sık Sorulan Sorular
- Kortizona bağlı yetmezlik kalıcı mıdır? Çoğu hastada böbrek üstü bezlerinin işlevi zamanla geri döner; ancak bu süreç aylar sürebilir ve test ile doğrulanmalıdır.
- Kortizon kullanan herkes yetmezlik yaşar mı? Hayır; risk dozun yüksekliği ve kullanım süresiyle artar. Birkaç günlük kısa kullanımlarda risk genellikle düşüktür.
- Hidrokortizon kilo aldırır mı? Yerine koyma dozları vücudun normal ihtiyacını karşılayacak şekilde ayarlanır; aşırı doz kullanılmadıkça belirgin yan etki beklenmez.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Uzun süredir kortizon kullanıyorsanız ve ilacınızı azaltma veya bırakma sürecindeyseniz, açıklanamayan yorgunluk, halsizlik, iştahsızlık, kilo kaybı, ayağa kalkınca baş dönmesi ve kan şekeri düşüklüğü atakları yaşıyorsanız ya da hipofiz hastalığı veya ameliyatı öykünüz varsa bir endokrinoloji uzmanına başvurun.
Acil durum: Şiddetli halsizlik, kusma ve ishal nedeniyle ilacınızı alamıyorsanız veya tutamıyorsanız, şiddetli karın ağrısı, bilinç bulanıklığı, bayılma, belirgin tansiyon düşüklüğü ya da ani başlayan çok şiddetli baş ağrısı ile birlikte görme bozukluğu varsa beklemeden 112'yi arayın ve sağlık ekibine adrenal yetmezliğiniz olduğunu söyleyin. Acil hidrokortizon enjeksiyonunuz varsa hemen uygulayın.
İkincil adrenal yetmezlik endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk endokrinolojisi uzmanları takip eder. Hipofiz tümörlerinde beyin ve sinir cerrahisi uzmanları, kortizon kullanımına bağlı durumlarda ilacı reçete eden branş (örneğin romatoloji, göğüs hastalıkları) ile birlikte hareket edilir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Kortizonu birden bırakmak neden tehlikeli?
Uzun süreli kortizon kullanımı vücudun kendi kortizol üretimini baskılar. İlaç aniden kesilince bezler hemen çalışmaya başlayamaz; halsizlik, bulantı, tansiyon düşmesi ve ağır durumlarda adrenal kriz gelişebilir.
Addison hastalığı ile farkı nedir?
Addison hastalığında sorun böbrek üstü bezinin kendisindedir. İkincil yetmezlikte ise sorun beyindeki hipofiz bezinden gelen uyarıdadır ya da dışarıdan alınan kortizon bu uyarıyı baskılamıştır.
İkincil adrenal yetmezlik kalıcı mıdır?
Kortizon kesilmesine bağlı olanlar çoğunlukla geçicidir; bezlerin toparlanması haftalar ile aylar sürebilir. Hipofiz hastalığına bağlı olanlarda tedavi uzun süreli olabilir.
Hangi doktora gitmeliyim?
Endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı veya iç hastalıkları uzmanına başvurulmalıdır. Şiddetli belirtilerde acil servise gidilmelidir.
Kortizon iğnesi de bu duruma yol açar mı?
Evet. Sık ve uzun süreli yapılan kortizon iğneleri de vücudun kendi hormon üretimini baskılayabilir; bırakılırken hekim kontrolü gerekir.
Kendi durumunuzu yazın, İkincil Adrenal Yetmezlik ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →