Kalça Displazisi
Kalça displazisi (doğuştan kalça çıkığı), bebeklerde kalça ekleminin düzgün gelişmemesi durumudur. Belirtileri arasında bacak boyu kısalığı, asimetrik deri kıvrımları ve yürüme bozukluğu sayılabilir. Risk faktörleri makat gelişi, kız cinsiyet, aile öyküsü ve sıkı kundaklamadır. Tanı klinik muayene ve ultrason ile konur. Tedavi yaşa göre Pavlik yüksekliği, alçı veya cerrahiyi içerebilir. Erken tanı çok önemlidir.
Kalça Displazisi Nedir?
Kalça displazisi (gelişimsel kalça displazisi, GKD), kalça ekleminin doğuştan veya bebeklik döneminde normal gelişmemesi durumudur. Kalça eklemi, uyluk kemiğinin (femur) top şeklindeki üst ucu (femur başı) ile leğen kemiğindeki çanak şeklindeki yuvanın (asetabulum) birleşmesinden oluşan bir "top-yuva" eklemidir. Kalça displazisinde bu yuva yeterince derin değildir veya femur başı yuvaya tam oturmaz.
Durumun şiddeti geniş bir yelpazede değişir:
- Displazi: Yuva sığdır; ancak femur başı yuvanın içindedir.
- Subluksasyon (yarım çıkık): Femur başı yuvayla kısmen temas halindedir.
- Dislokasyon (tam çıkık): Femur başı tamamen yuvanın dışındadır.
- Instabil (gevşek) kalça: Femur başı yuvadadır; ancak muayenede kolayca yerinden çıkarılabilir.
Kalça displazisi, Türkiye'de sık görülen ve önemli bir sağlık sorunudur. Ülkemizde tüm yenidoğanlara ulusal tarama programı kapsamında kalça muayenesi ve ultrasonu yapılmaktadır. Erken tanı çok önemlidir: İlk aylarda yakalanan kalça displazisi, çoğu zaman yalnızca bir pelvik bandaj (Pavlik bandajı) ile ameliyatsız olarak tamamen tedavi edilebilir. Tanı geciktikçe tedavi zorlaşır, ameliyat gerekir ve ileri yaşlarda erken kalça kireçlenmesi riski artar.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Kalça displazisinin kesin nedeni bilinmemekle birlikte genetik ve çevresel faktörlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Anne karnında ve doğumdan sonraki ilk aylarda kalça ekleminin normal gelişmesi için femur başının yuvanın içinde, merkezde durması gerekir.
Başlıca Risk Faktörleri
- Kız bebek olmak: Kız bebeklerde erkeklere göre 4–8 kat daha sık görülür; annenin hormonlarının bebeklerin bağlarını daha esnek hale getirdiği düşünülmektedir.
- Ailede kalça displazisi öyküsü: Anne, baba veya kardeşlerde kalça displazisi bulunması riski belirgin şekilde artırır.
- Makat (ters) geliş: Gebeliğin son döneminde bebeğin makat gelişi pozisyonunda olması en önemli risk faktörlerinden biridir; doğum sezaryenle olsa bile risk artmıştır.
- İlk doğum: İlk gebelikte rahim daha dar olduğundan bebeğin hareket alanı kısıtlıdır.
- Amniyon sıvısının az olması (oligohidramniyos)
- İri bebek
- Diğer "sıkışma" bulguları: Doğumsal tortikolis (eğri boyun) ve ayak deformiteleri (metatarsus adduktus, pes ekinovarus) ile birliktelik.
- Kundaklama: Bebeğin bacaklarının düz ve bitişik şekilde sıkıca sarılması kalça displazisi riskini artırır. Geleneksel sıkı kundaklama, kalça displazisinin önemli ve önlenebilir bir nedenidir.
Bununla birlikte kalça displazisi olan bebeklerin önemli bir kısmında hiçbir risk faktörü bulunmaz. Bu nedenle tüm bebeklerin taranması önemlidir.
Belirtileri Nelerdir?
Yenidoğan ve Bebeklerde
Kalça displazisi bebeklerde genellikle ağrıya yol açmaz ve çoğu zaman aileler tarafından fark edilmez. Şu bulgular dikkat çekici olabilir:
- Uyluk ve kalça bölgesindeki deri kıvrımlarının iki tarafta farklı olması (asimetrik kıvrımlar)
- Bebeğin bacaklarından birinin diğerine göre kısa görünmesi
- Bez değiştirirken bir bacağın diğeri kadar yana açılamaması (abdüksiyon kısıtlılığı)
- Bacak hareketlerinde asimetri; bir bacağı daha az hareket ettirme
- Bez değiştirirken kalçadan "klik" veya "tık" sesi gelmesi (her klik sesi displazi anlamına gelmez)
Not: Asimetrik deri kıvrımları sağlıklı bebeklerde de görülebilir; tek başına tanı koydurmaz, ancak muayene gerektirir.
Yürüme Çağındaki Çocuklarda
- Topallama
- Parmak ucunda yürüme (bir tarafta)
- Her iki kalça çıkıksa ördek yürüyüşü (paytak yürüme) ve belde çukurlaşmanın artması
- Bacak boyu farkı
- Yürümeye geç başlama (her zaman değil)
Ergen ve Erişkinlerde
Bebeklikte fark edilmeyen hafif displaziler, ergenlik veya genç erişkinlik döneminde belirti verebilir:
- Kasıkta ağrı, özellikle aktivite sonrası
- Kalçada takılma, kilitlenme veya "boşalma" hissi
- Topallama ve yorgunluk
- Kalça hareketlerinde kısıtlılık
- Genç yaşta (20–40 yaş) gelişen kalça kireçlenmesi (koksartroz)
Erişkinlerde 50 yaşından önce gelişen kalça kireçlenmelerinin önemli bir kısmının nedeni tanı almamış kalça displazisidir.
Tanı Nasıl Konur?
Fizik Muayene
Doğumdan sonra ve ilk aylardaki her bebek kontrolünde kalça muayenesi yapılır:
- Ortolani testi: Çıkık kalçanın hafif hareketle yuvasına yerleştirilmesi sırasında hissedilen "kayma" hissi.
- Barlow testi: Gevşek kalçanın yuvasından çıkarılabilir olup olmadığının değerlendirilmesi.
- Kalça açılma (abdüksiyon) açısının değerlendirilmesi: 3 aydan büyük bebeklerde en önemli muayene bulgusudur.
- Galeazzi bulgusu: Bebek sırtüstü yatarken dizler bükülüp ayaklar yan yana getirildiğinde dizlerin farklı yükseklikte olması.
Bu testler deneyimli hekimler tarafından nazikçe yapılmalıdır.
Kalça Ultrasonu
Doğumdan sonraki ilk aylarda kalçanın büyük kısmı kıkırdaktan oluştuğundan röntgende iyi görülmez; bu dönemde tanıda en değerli yöntem ultrasondur. Türkiye'de ulusal tarama programı kapsamında tüm bebeklere genellikle 4–6. haftalar arasında kalça ultrasonu yapılır. Risk faktörü olan veya muayenede şüpheli bulgusu bulunan bebeklerde ultrason daha erken yapılabilir. Ultrason bulguları Graf yöntemine göre tiplendirilir:
- Tip 1: Normal, olgun kalça.
- Tip 2a: 3 aydan küçük bebeklerde fizyolojik olgunlaşmamış kalça; genellikle takip edilir.
- Tip 2b, 2c, D, 3 ve 4: Giderek artan şiddette displazi ve çıkık; tedavi gerektirir.
Röntgen
Kalçada kemikleşme merkezinin geliştiği yaklaşık 4–6 aydan sonra pelvis röntgeni tanı ve takipte kullanılır.
Diğer Görüntülemeler
Ergen ve erişkinlerde BT ve MR (gerekirse MR artrografi), eklem yüzeyi, kıkırdak ve dudak (labrum) yırtıklarını değerlendirmek ve ameliyat planlamak için kullanılır.
Tedavi Seçenekleri
Tedavi, çocuğun yaşına ve displazinin şiddetine göre planlanır. Amaç, femur başını yuvanın içine yerleştirip orada tutarak kalça ekleminin normal gelişmesini sağlamaktır.
0–6 Ay: Pavlik Bandajı
Yenidoğan döneminde gevşek kalçaların önemli bir kısmı ilk birkaç hafta içinde kendiliğinden düzelebilir; bu nedenle bazı bebekler önce yakın takip edilir. Tedavi gerekenlerde en sık kullanılan yöntem Pavlik bandajıdır. Bu bandaj, bebeğin kalçalarını bükülü ve yana açık (kurbağa) pozisyonunda tutarken bacaklarını hareket ettirmesine izin verir. Bebek tekmelerken femur başı kendiliğinden yuvasına yerleşir ve yuva derinleşerek gelişir.
- Genellikle günde 23 saat veya sürekli, ortalama 6–12 hafta kullanılır; süre ultrason takibine göre belirlenir.
- Bandaj ayarları hekim tarafından yapılır; aileler kendileri değiştirmemelidir.
- Başarı oranı, erken başlanan tedavide yüksektir (%90'a yakın).
- Düzenli ultrason kontrolleri yapılır. Bandaj tedavisine yanıt alınamazsa diğer tedavilere geçilir.
- Bandaj kullanırken bebeğin deri bakımına, özellikle kıvrım yerlerine dikkat edilmelidir.
6–18 Ay: Kapalı Redüksiyon ve Alçı
Pavlik bandajıyla başarılı olunamayan veya geç tanı alan bebeklerde, genel anestezi altında kalça elle yuvasına yerleştirilir (kapalı redüksiyon). Gerekirse kasık kaslarındaki gerginlik küçük bir kesiyle gevşetilir. Ardından kalçanın yerinde kalması için 2–3 ay süreyle pelvipedal alçı (bel ve bacakları içine alan alçı) uygulanır; sonrasında bir süre abdüksiyon ortezi kullanılabilir. Alçı uygulanan bebeklerin bakımı konusunda ailelere ayrıntılı bilgi verilir.
18 Aydan Sonra: Açık Redüksiyon ve Osteotomiler
Daha büyük çocuklarda ve kapalı redüksiyonun başarısız olduğu durumlarda ameliyatla eklem açılarak femur başı yuvasına yerleştirilir (açık redüksiyon). Çocuk büyüdükçe kemik şekil bozuklukları da belirginleştiğinden, sıklıkla yuvanın derinleştirilmesi için leğen kemiğine (pelvik osteotomi: Salter, Pemberton gibi) ve/veya uyluk kemiğine (femoral osteotomi) düzeltici kesiler yapılır.
Ergen ve Genç Erişkinlerde
- Periasetabuler osteotomi (PAO): Kireçlenme henüz gelişmemiş veya hafif olan genç hastalarda, leğen kemiğindeki yuva kesilip döndürülerek femur başını daha iyi örtecek şekilde yeniden konumlandırılır. Kalçanın ömrünü uzatmayı amaçlar.
- Kalça artroskopisi: Eşlik eden labrum yırtıkları gibi sorunlarda seçilmiş hastalarda kullanılabilir.
İleri Kireçlenmede: Kalça Protezi
Displaziye bağlı ileri kalça kireçlenmesi gelişen erişkinlerde total kalça protezi ameliyatı yapılır. Displastik kalçalarda protez ameliyatı anatomik farklılıklar nedeniyle daha karmaşık olabilir ve deneyim gerektirir.
Olası Komplikasyonlar
- Tedavi sonrası kalçanın yeniden çıkması
- Femur başında kan dolaşımı bozukluğuna bağlı avasküler nekroz (tedavinin önemli bir riskidir; doğru tedavi teknikleriyle risk azaltılır)
- Kalıcı bacak boyu farkı
- Kalıcı topallama
- Genç yaşta kalça kireçlenmesi
- Pavlik bandajına bağlı nadir sinir sorunları (femoral sinir felci)
Korunma Yolları
- Sıkı kundaklamadan kaçının: Bebeğin bacaklarını düz ve birbirine bitişik şekilde sıkıca sarmayın. Kundak yapılacaksa kalçaların serbestçe bükülüp açılabileceği gevşek ("kalça dostu") kundak tercih edilmelidir.
- Bebeği taşırken: Kalçaların bükülü ve yana açık olduğu taşıma pozisyonlarını (bacaklar karnın iki yanında, "M" pozisyonu) tercih edin. Kanguru ve bebek taşıyıcılarının bu pozisyonu destekleyen türleri seçilmelidir.
- Tarama programına katılın: Bebeğinizin kalça muayenelerini ve ultrason taramasını zamanında yaptırın.
- Risk faktörlerini hekime bildirin: Ailede kalça displazisi öyküsü veya makat geliş varsa doktorunuza mutlaka söyleyin.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Bebeğinizin kalça ultrasonu yapılmadıysa veya kontrolleri aksadıysa aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza başvurun. Bebeğinizin uyluk kıvrımlarında belirgin asimetri, bacak boyu farkı, bez değiştirirken bir bacağın yeterince açılamaması fark ettiyseniz; yürüyen çocuğunuzda topallama, parmak ucunda yürüme veya paytak yürüme varsa çocuk ortopedisi uzmanına başvurun. Genç erişkinlerde geçmeyen kasık ağrısı, kalçada takılma hissi ve topallama da değerlendirilmelidir.
Acil durum: Bebek veya çocukta kalça ya da bacak hareketlerinde ağrıyla birlikte ateş, bacağı hiç hareket ettirmeme, kalça bölgesinde şişlik ve kızarıklık (eklem enfeksiyonu olabilir); Pavlik bandajı veya alçı kullanan bebekte ayaklarda morarma, soğukluk, aşırı şişlik, bacağı hiç hareket ettirmeme ya da alçı içinden kötü koku ve akıntı gelmesi durumunda beklemeden acil servise başvurun.
Kalça displazisi ortopedi ve travmatoloji uzmanları, özellikle çocuk ortopedisi alanında deneyimli hekimler tarafından tedavi edilir. Taramada aile hekimliği, çocuk sağlığı ve hastalıkları ve radyoloji uzmanları; ameliyat sonrası iyileşmede fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Kalça displazisi her bebekte fark edilir mi?
Hayır, bazı bebeklerde hiç belirti vermeyebilir. Bu nedenle doğumdan sonra düzenli ortopedik muayeneler yapılmalıdır. Risk faktörü olan bebeklerde ultrason ile kesin tanı konulabilir.
Kalça displazisi tedavisinde Pavlik yüksekliği ne kadar kullanılır?
Pavlik yüksekliği genellikle 6-12 hafta boyunca kullanılır. Ancak süre, eklemin iyileşme durumuna ve bebeğin yaşına göre değişebilir. Tedavi boyunca düzenli ultrason kontrolleri yapılır.
Bebeklerde kundaklama kalça displazisine neden olur mu?
Sıkı ve bacakları düz tutarak yapılan kundaklama riski artırabilir. Bacakların serbestçe hareket edebildiği, kalçayı dışa açık pozisyonda tutan kundaklama yöntemleri daha güvenlidir.
Kalça displazisi geç fark edilirse ne olur?
Geç fark edilirse tedavi daha zorlaşır ve cerrahi gerekebilir. Uzun vadede kalça ağrısı, yürüme bozukluğu ve erken kireçlenme riski artar. Bu yüzden erken teşhis çok önemlidir.
Kalça displazisi olan bebekler normal bir yaşam sürebilir mi?
Erken tanı ve uygun tedavi ile kalça displazisi olan bebekler büyük oranda sağlıklı bir kalça eklemine sahip olabilir ve normal bir yaşam sürebilir. Tedavi başarısı, tanının zamanlamasına bağlıdır.
Kendi durumunuzu yazın, Kalça Displazisi ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →