Periferik Ödem (Bacak ve Ayak Şişliği)

Periferik Ödem Nedir?

Periferik ödem, vücudun uç kısımlarında, en sık da ayak bileği, ayak ve bacaklarda doku arasında fazla sıvı birikmesiyle oluşan şişliktir. Kendi başına bir hastalık olmaktan çok, altta yatan bir durumun işaretidir. Uzun süre ayakta kalmak ya da sıcak havalar gibi zararsız nedenlerle ortaya çıkabileceği gibi kalp, böbrek, karaciğer veya damar hastalıklarının ilk belirtisi de olabilir. Bu nedenle sürekli ya da giderek artan şişlik mutlaka değerlendirilmelidir.

Belirtileri

• Ayak bileği, ayak sırtı veya baldırda şişlik
• Çorap ve ayakkabı lastiklerinin deride belirgin iz bırakması
• Şiş bölgeye parmakla bastırıldığında birkaç saniye kalan çukurluk
• Bacaklarda ağırlık, gerginlik hissi
• Akşamları artan, sabah azalan şişlik
• Şişliğe bağlı deride parlaklık veya gerilme

Şişlik tek bacakta ise ve ağrı, kızarıklık ya da ısı artışıyla birlikteyse damar içinde pıhtı (derin ven trombozu) düşünülmelidir. Bacak şişliğine ani nefes darlığı, göğüs ağrısı veya kan tükürme eşlik ederse vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Ödemin nedenleri genel olarak iki gruba ayrılır:

• Geçici ve zararsız nedenler: Uzun süre ayakta durmak veya oturmak (uzun yolculuklar), sıcak hava, fazla tuzlu beslenme, adet öncesi dönem, gebelik
• Damar kaynaklı nedenler: Toplardamar yetmezliği ve varis, derin ven trombozu, lenf dolaşımı bozukluğu (lenfödem)
• Organ hastalıkları: Kalp yetmezliği, böbrek yetmezliği veya böbrekten protein kaybı, karaciğer sirozu, tiroid bezinin az çalışması
• İlaçlar: Bazı tansiyon ilaçları (özellikle kalsiyum kanal blokerleri), ağrı kesiciler, kortizon ve bazı hormon ilaçları şişliğe yol açabilir
• Beslenme: Ağır protein eksikliği

İleri yaş, fazla kilo, hareketsizlik ve bilinen kalp-böbrek hastalığı riski artırır.

Tanı

Hekim önce şişliğin tek ya da çift taraflı olduğunu, ne zamandır sürdüğünü, kullanılan ilaçları ve eşlik eden şikayetleri sorgular. Muayenede bastırınca çukur kalıp kalmadığına, deri değişikliklerine ve kalp-akciğer seslerine bakılır. Gerekli görülürse şu tetkikler istenebilir:

• Kan tahlilleri: böbrek ve karaciğer fonksiyonları, kan proteini (albümin), tiroid hormonları, tam kan sayımı
• İdrar tahlili: idrarla protein kaybını göstermek için
• Bacak toplardamar Doppler ultrasonu: pıhtı veya toplardamar yetmezliği şüphesinde
• Kalp değerlendirmesi: EKG, ekokardiyografi ve gerektiğinde kalp yetmezliğini gösteren kan testleri

Tedavi ve Korunma

Tedavinin temeli şişliğe yol açan nedenin bulunup düzeltilmesidir. Kalp, böbrek veya karaciğer hastalığına bağlı ödemde hekim altta yatan hastalığı tedavi eder ve gerekirse idrar söktürücü ilaç verir. Bu ilaçlar hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır; yanlış kullanım tuz-su dengesini bozabilir. İlaç kaynaklı ödemde ilacı kendiniz bırakmayın, hekiminiz uygun bir değişiklik yapabilir.

Günlük yaşamda şu önlemler şişliği azaltmaya yardımcı olur:

• Gün içinde aralıklarla bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırmak
• Uzun süre kıpırdamadan oturmamak, yolculuklarda ara verip yürümek
• Tuz tüketimini azaltmak
• Düzenli yürüyüş ile baldır kaslarını çalıştırmak
• Hekim önerirse uygun basınçta varis çorabı kullanmak
• Fazla kiloları vermek

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Birkaç günde geçmeyen, giderek artan ya da her gün tekrarlayan şişlikte bir iç hastalıkları uzmanına başvurun. Tek bacakta ağrılı ve kızarık şişlik, şişlikle birlikte nefes darlığı, yatınca artan öksürük, idrar miktarında azalma, köpüklü idrar veya karında şişlik varsa gecikmeden değerlendirilmeniz gerekir. Gebelikte yüz ve ellerde ani şişlik, baş ağrısı ve görme bozukluğu ile birlikteyse acil olarak hekime başvurulmalıdır.