Prematüre Retinopatisi

Prematüre Retinopatisi Nedir?

Prematüre retinopatisi (ROP – Retinopathy of Prematurity), erken doğan (prematüre) bebeklerde gözün arka tabakası olan ve görmeyi sağlayan ağ tabakadaki (retina) kan damarlarının anormal gelişimiyle ortaya çıkan bir göz hastalığıdır. Tedavi edilmediğinde retina dekolmanına ve kalıcı görme kaybına, hatta körlüğe yol açabilir.

Anne karnında retina damarları, gebeliğin yaklaşık 16. haftasında gözün arka merkezinden (görme sinirinden) başlayarak kenarlara doğru büyümeye başlar ve gebeliğin 36–40. haftasına kadar retinanın tamamını kaplar. Bebek erken doğduğunda bu damar gelişimi henüz tamamlanmamıştır. Doğumdan sonra değişen oksijen düzeyleri ve diğer faktörler, damar gelişimini önce durdurur, ardından retinada anormal ve kırılgan yeni damarların büyümesine yol açar. Bu anormal damarlar sızıntı yapabilir, kanayabilir ve bağ dokusu oluşturarak retinayı çekebilir.

Prematüre retinopatisi, dünyada ve Türkiye'de çocukluk çağında önlenebilir körlüğün en önemli nedenlerinden biridir. Yenidoğan yoğun bakım olanaklarının gelişmesiyle daha erken ve daha düşük doğum ağırlıklı bebeklerin yaşatılabilmesi, ROP'un önemini artırmıştır. İyi haber şu ki zamanında yapılan tarama ve tedaviyle ROP'a bağlı körlüğün büyük çoğunluğu önlenebilir. ROP gelişen bebeklerin çoğunda hastalık hafif seyreder ve kendiliğinden geriler; yalnızca küçük bir kısmında tedavi gerekir.

Risk Faktörleri

• Erken doğum: En önemli risk faktörüdür. Bebek ne kadar erken doğarsa risk o kadar yüksektir.
• Düşük doğum ağırlığı: Özellikle 1500 gramın altındaki bebeklerde risk belirgin şekilde artar.
• Oksijen tedavisi: Uzun süreli ve yüksek konsantrasyonda oksijen verilmesi ve oksijen düzeyindeki dalgalanmalar.
• Kan nakli
• Enfeksiyonlar (sepsis)
• Solunum sıkıntısı sendromu ve uzun süre solunum cihazına bağlı kalma
• Beyin kanaması (intraventriküler kanama)
• Doğum sonrası yetersiz kilo alımı
• Çoğul gebelikler
• Annede gebelik sırasında enfeksiyon veya diğer sorunlar

Evreleri ve Sınıflandırması

ROP; hastalığın şiddetine (evre), retinadaki yerleşim yerine (bölge/zon) ve yaygınlığına göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, tedavi kararının verilmesinde temel alınır.

Evreler

• Evre 1: Damarlı ve damarsız retina arasında ince, düz bir ayırım çizgisi oluşur.
• Evre 2: Ayırım çizgisi kalınlaşarak kabarık bir sırt (ridge) halini alır.
• Evre 3: Sırttan göz içine doğru anormal yeni damarlar büyür.
• Evre 4: Retinanın kısmi olarak yerinden ayrılması (kısmi retina dekolmanı). Sarı noktanın etkilenip etkilenmemesine göre 4A ve 4B olarak ayrılır.
• Evre 5: Retinanın tamamen yerinden ayrılması (total retina dekolmanı).

Plus Hastalığı

Retinanın arka bölgesindeki damarların belirgin şekilde genişlemesi ve kıvrımlı hale gelmesidir. Hastalığın aktif ve ağır olduğunu gösterir ve tedavi kararında çok önemlidir.

Agresif ROP

Özellikle çok erken doğan bebeklerde görülen, klasik evreleri izlemeden çok hızlı ilerleyen ağır bir türdür; acil tedavi gerektirir.

Belirtileri Nelerdir?

Prematüre retinopatisinin erken evrelerinde hiçbir dış belirti yoktur. Bebeğin gözlerine bakarak hastalığı anlamak mümkün değildir. Bu nedenle risk altındaki tüm bebeklerin göz hekimi tarafından düzenli olarak taranması hayati önem taşır.

İleri evrelerde ve tedavi edilmeyen olgularda şu bulgular görülebilir:

• Göz bebeğinde beyaz yansıma (lökokori)
• Gözde anormal hareketler veya göz titremesi (nistagmus)
• Şaşılık
• Bebeğin göz teması kurmaması ve nesneleri takip etmemesi

Tarama Programı

Türkiye'de ROP taraması Sağlık Bakanlığı rehberlerine göre yapılmaktadır. Genel olarak şu bebekler taranmalıdır:

• 34. gebelik haftası veya öncesinde doğan bebekler
• Doğum ağırlığı 1700 gramın altında olan bebekler
• Bu sınırların üzerinde olsa bile, neonatolog tarafından risk faktörleri taşıdığı düşünülen (uzun süre oksijen almış, ağır hastalık geçirmiş) bebekler

Taramanın zamanlaması: İlk muayene genellikle doğumdan sonraki 4. haftada (31. gebelik haftasından önce doğanlarda düzeltilmiş 31.–32. haftada) yapılır. Muayene sonuçlarına göre takipler 1–2 haftada bir veya daha sık tekrarlanır. Retina damarlarının gelişimi tamamlanana veya hastalık tamamen gerileyene kadar takip sürdürülür.

Muayene: Göz bebekleri damla ile büyütüldükten sonra göz hekimi tarafından özel bir aletle (indirekt oftalmoskop) retina incelenir. Göz kapakları özel bir aparatla açık tutulur. Muayene bebek için kısa süreli rahatsızlık verebilir; ağrıyı azaltmak için uyuşturucu damlalar, emzik, şekerli su ve sarmalama gibi yöntemler kullanılır. Bazı merkezlerde retinanın fotoğrafını çeken dijital sistemler de kullanılmaktadır.

Önemli: Bebek yenidoğan ünitesinden taburcu olduktan sonra da ROP takiplerinin aksatılmaması gerekir. Tedavi zamanı kaçırılan bebeklerde kalıcı görme kaybı gelişebilir. Kontrol tarihlerine mutlaka uyulmalıdır.

Tedavi Seçenekleri

Hafif ROP (evre 1–2, plus hastalığı olmadan) genellikle kendiliğinden geriler ve yalnızca yakın takip gerektirir. Tedavi gerektiren ROP saptandığında, genellikle 48–72 saat içinde tedavi uygulanmalıdır.

Lazer Fotokoagülasyon

Uzun yıllardır standart tedavi yöntemidir. Retinanın damarsız çevre bölgelerine lazer uygulanarak anormal damar oluşumunu uyaran maddelerin salgılanması azaltılır ve hastalığın ilerlemesi durdurulur. Genellikle sedasyon veya genel anestezi altında yapılır. Başarı oranı yüksektir; ancak uygulanan bölgelerde çevre görmede bir miktar kayıp olabilir ve ileride miyopi gelişme olasılığı artar.

Anti-VEGF Göz İçi İğne Tedavisi

Anormal damar oluşumunu uyaran VEGF maddesini engelleyen ilaçların (ranibizumab, bevasizumab, aflibersept) göz içine iğneyle uygulanmasıdır. Özellikle retinanın arka bölgesini tutan ağır ve agresif ROP'ta etkilidir. Uygulaması daha hızlıdır ve retina damarlarının gelişimine devam etmesine olanak tanır. Ancak tedaviden sonra hastalık aylar sonra yeniden aktifleşebileceğinden daha uzun süreli ve sık takip gerekir. İlacın vücuda etkileri konusunda araştırmalar devam etmektedir.

Cerrahi Tedavi

Retina dekolmanı gelişen ileri evre olgularda (evre 4 ve 5) skleral çökertme veya vitrektomi ameliyatları uygulanabilir. Bu evrelerde görme sonuçları sınırlı olabileceğinden, erken tarama ve tedavi ile bu evreye gelinmesinin önlenmesi esastır.

Uzun Dönem Takip ve Olası Sorunlar

ROP geçiren bebeklerde, hastalık gerilemiş veya tedavi edilmiş olsa bile ileride bazı göz sorunları görülme olasılığı daha yüksektir:

• Miyopi (uzağı görememe) ve astigmatizma
• Şaşılık
• Tembel göz (ambliyopi)
• Glokom (göz tansiyonu)
• Katarakt
• Geç dönemde retina yırtıkları ve dekolmanı

Bu nedenle prematüre doğan ve özellikle ROP geçiren çocukların düzenli göz muayenesi (genellikle 6. ay, 1 yaş ve sonrasında yıllık) yaptırması önerilir. Gözlük, kapama tedavisi ve şaşılık tedavisi gibi erken müdahaleler görme gelişimini olumlu etkiler.

Korunma Yolları

• Erken doğumun önlenmesi: Düzenli gebelik takibi, sigara ve alkolden uzak durma, gebelikte enfeksiyonların ve kronik hastalıkların tedavisi.
• Riskli gebeliklerde doğumun yenidoğan yoğun bakım ünitesi bulunan merkezlerde yapılması
• Kontrollü oksijen tedavisi: Yenidoğan yoğun bakımlarında bebeğin kandaki oksijen düzeyinin dikkatle izlenmesi ve hedef aralıkta tutulması, ROP riskini azaltır.
• Enfeksiyonların önlenmesi ve iyi beslenme: Anne sütü ROP riskini azaltabilir.
• Düzenli tarama ve zamanında tedavi: Körlüğün önlenmesinde en etkili yoldur.

Aileler İçin Öneriler

• Bebeğiniz prematüre doğduysa, ROP taramasının yapılıp yapılmadığını ve sonraki kontrol tarihlerini mutlaka öğrenin.
• Taburcu olduktan sonra göz kontrollerini kesinlikle aksatmayın; kontrol tarihinde hastaneye ulaşamıyorsanız hemen hekiminize haber verin.
• Bebeğiniz anti-VEGF tedavisi aldıysa, uzun süreli takip gerektiğini unutmayın.
• Çocuğunuzun görme gelişimini izleyin ve düzenli göz muayenelerini yaptırın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Prematüre doğan bebeğinizin ROP taraması yapılmadıysa veya kontrolleri aksadıysa vakit kaybetmeden bir göz hastalıkları uzmanına başvurun. Bebeğinizin göz teması kurmadığını, ışığa veya yüzlere tepki vermediğini, gözlerinde titreme, şaşılık ya da fotoğraflarda göz bebeğinde beyaz yansıma fark ederseniz hemen göz muayenesi yaptırın.

Acil durum: ROP tedavisi sonrası gözde kızarıklık, şişlik, akıntı, bebekte ateş ve huzursuzluk ya da gözde bulanıklık ve gözün büyümesi gibi belirtiler gelişirse aynı gün göz hekimine veya acil servise başvurun.

Prematüre retinopatisi göz hastalıkları uzmanları, özellikle retina ve çocuk göz hastalıkları alanında deneyimli hekimler tarafından taranır ve tedavi edilir. Yenidoğan döneminde neonatoloji, gebelik takibinde perinatoloji, görme gelişiminin desteklenmesinde çocuk sağlığı ve hastalıkları ve gelişimsel pediatri uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.