Prematürite ve Erken Doğum Bebeği Bakımı

Neonatoloji
Halk arasında: erken doğan bebek, prematüre bebek

Prematürite, bebeğin gebeliğin 37. haftasından önce doğmasıdır. Erken doğan bebeklerde solunum, beslenme, ısı düzenleme ve gelişim sorunları görülebilir. Sayfada erken doğumun uyarı işaretleri, nedenleri, risk faktörleri, yenidoğan yoğun bakım süreci, taburculuk sonrası takip, düzeltilmiş yaş kavramı ve evde bakım önerileri anlatılır. Tanı ve tedavi için hekime başvurulmalıdır.

Prematürite Nedir?

Prematürite, bebeğin gebeliğin 37. haftası tamamlanmadan dünyaya gelmesidir. Günlük dilde “erken doğum” ya da “erken doğan bebek” gibi ifadelerle anılır. Normal bir gebelik yaklaşık 40 hafta sürer; bu sürenin son haftalarında bebek akciğerlerini, beynini, sindirim sistemini ve ısı düzenleme becerisini olgunlaştırır. Erken doğan bir bebek bu olgunlaşma sürecini rahim dışında, çoğu zaman yoğun bakım koşullarında tamamlamak zorunda kalır.

Erken doğum haftasına göre birkaç gruba ayrılır. Gebeliğin 34. ile 37. haftası arasında doğanlara geç prematüre, 32. ile 34. hafta arasındakilere orta derecede prematüre, 28. ile 32. hafta arasındakilere çok erken doğan, 28. haftadan önce doğanlara ise aşırı erken doğan bebek denir. Hafta küçüldükçe organların olgunlaşmamışlık düzeyi artar, yoğun bakımda kalış süresi uzar ve komplikasyon riski yükselir. Doğum kilosuna göre de bir sınıflama yapılır; 2500 gramın altındaki bebekler düşük doğum ağırlıklı kabul edilir, ancak her düşük kilolu bebek prematüre değildir, her prematüre bebek de düşük kilolu olmayabilir.

Prematürite tek bir hastalık değil, bebeğin sağlığını birçok sistemden etkileyebilen bir durumdur. Günümüzde yenidoğan yoğun bakım olanaklarının gelişmesi sayesinde çok küçük bebeklerin bile büyük bölümü hayatta kalabilmekte ve sağlıklı bir çocukluk geçirebilmektedir. Bununla birlikte erken doğan her bebeğin düzenli izlenmesi, gelişiminin kontrol edilmesi ve ailenin bu süreçte desteklenmesi gerekir. Bu konuyla ilgilenen uzmanlık dalı yenidoğan (neonatoloji) uzmanlığıdır; çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları ile birlikte çalışır.

Erken Doğumun Belirtileri ve Uyarı İşaretleri

Prematürite bebeğin doğumuyla ortaya çıkar; ancak anne adayı için erken doğum tehdidinin bazı uyarı işaretleri vardır. Aşağıdaki durumlarda gebelik takibi yapılan sağlık kuruluşuna gecikmeden başvurulmalıdır:

  • Düzenli aralıklarla tekrarlayan, giderek sıklaşan ve şiddetlenen karın ya da bel ağrıları (kasılmalar)
  • Adet kanamasına benzeyen alt karın ağrısı veya kasık basıncı hissi
  • Vajinadan su gelmesi; kesintisiz ya da damla damla sıvı akıntısı (zarların açılması şüphesi)
  • Vajinal kanama veya kanlı, sümüksü akıntıda belirgin artış
  • Bebek hareketlerinde belirgin azalma
  • Ateş, idrar yaparken yanma veya kötü kokulu akıntı gibi enfeksiyon belirtileri

Bu belirtilerden herhangi biri gebeliğin 37. haftasından önce görülürse beklemeden bir hastaneye ya da doğum merkezine gidilmelidir. Erken müdahale, kasılmaların durdurulması, bebeğin akciğer gelişimini hızlandıran ilaçların verilmesi ve gerekirse uygun donanımlı bir merkeze sevk edilmesi için zaman kazandırır.

Doğumdan sonra prematüre bebekte görülebilen bulgular ise şunlardır: küçük ve ince yapılı vücut, orantısız olarak büyük görünen baş, ince ve saydam görünen deri, vücutta ince tüylenme (lanugo), yumuşak kulak kıkırdağı, zayıf kas tonusu ve zayıf ağlama. Emme ve yutma koordinasyonunun yetersizliği, düzensiz solunum, solunum duraklamaları, morarma ve vücut ısısını koruyamama da sık görülen bulgulardır.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Erken doğumların önemli bir bölümünde tek bir neden bulunamaz. Birçok olayda birden fazla etken birlikte rol oynar. Bilinen başlıca nedenler ve risk faktörleri şöyle sıralanabilir:

  • Daha önce erken doğum öyküsü: Önceki gebeliğinde erken doğum yapmış kadınlarda tekrar riski daha yüksektir.
  • Çoğul gebelikler: İkiz, üçüz ve daha fazla bebekli gebeliklerde rahim daha fazla gerildiği için erken doğum daha sık görülür.
  • Rahim ve rahim ağzı sorunları: Rahim ağzı yetmezliği, rahim ağzının kısalması, rahmin doğumsal yapı farklılıkları ve miyom gibi durumlar riski artırabilir.
  • Enfeksiyonlar: Genital yolların, idrar yollarının ya da amniyon sıvısının enfeksiyonları erken doğumu tetikleyebilir.
  • Zarların erken açılması: Bebeği saran zarların doğum eylemi başlamadan açılması erken doğuma yol açabilir.
  • Annenin kronik hastalıkları: Yüksek tansiyon, preeklampsi, şeker hastalığı, böbrek hastalıkları, tiroid hastalıkları ve kan pıhtılaşma bozuklukları.
  • Yaşam tarzı etkenleri: Sigara, alkol ve madde kullanımı, yetersiz beslenme, aşırı fiziksel yük ve ağır stres.
  • Anne yaşı: Çok genç ya da ileri yaştaki anne adaylarında risk artabilir.
  • Gebelikler arası kısa süre: Ardışık gebelikler arasındaki sürenin kısa olması riski yükseltir.
  • Yardımcı üreme yöntemleri: Tüp bebek gibi tedavilerle oluşan gebeliklerde çoğul gebelik sıklığı nedeniyle erken doğum riski artabilir.
  • Bebeğe ait nedenler: Gelişimsel anomaliler, bebeğin rahim içindeki büyüme geriliği ya da anne veya bebek için tehlike varsa doktorun doğumu bilinçli olarak erken planlaması.

Bu risk faktörlerinden birinin bulunması mutlaka erken doğum olacağı anlamına gelmez. Risk faktörü olmayan kadınlar da erken doğum yapabilir. Bu nedenle tüm gebelerin düzenli doktor kontrolüne gitmesi, önerilen ultrason ve laboratuvar incelemelerini yaptırması çok önemlidir.

Prematür Bebekte Görülebilen Sorunlar

Bebeğin ne kadar erken doğduğuna bağlı olarak çeşitli sorunlar ortaya çıkabilir. Bunların hepsi her bebekte görülmez; yenidoğan ekibi bu riskleri yakından izler.

  • Solunum sıkıntısı sendromu: Akciğerlerin hava keseciklerinin açık kalmasını sağlayan sürfaktan maddesi yetersiz olduğunda bebek zor nefes alır. Tedavisinde oksijen desteği, solunum cihazları ve gerektiğinde sürfaktan uygulaması kullanılır.
  • Apne (solunum duraklaması): Beynin solunum merkezi olgunlaşmadığı için bebek kısa süreli nefes almayı bırakabilir. İlaç ve solunum desteği ile yönetilir.
  • Bronkopulmoner displazi: Uzun süre solunum desteği alan çok küçük bebeklerde gelişebilen kronik akciğer sorunudur.
  • Isı düzenleme güçlüğü: Yağ dokusu az olduğu için bebek çabuk üşür; bu yüzden küvöz ya da ısıtıcılı yataklarda izlenir.
  • Sarılık: Karaciğer olgunlaşmadığı için bilirubin düzeyi yükselir; ışık tedavisi (fototerapi) ile kontrol altına alınır.
  • Beslenme ve sindirim sorunları: Emme ve yutma koordinasyonu zayıftır. Bazı bebeklerde bağırsakların ciddi bir iltihabı olan nekrotizan enterokolit görülebilir; bu nedenle beslenme dikkatle ve kademeli olarak artırılır.
  • Kan şekeri ve kalsiyum dengesizlikleri: Yenidoğan döneminde sık izlenir ve gerektiğinde tedavi edilir.
  • Kansızlık: Demir depoları yetersiz olduğu için erken doğan bebeklerde kansızlık sık görülür.
  • Beyin kanaması: Özellikle çok erken doğan bebeklerde beynin kan damarlarının kırılganlığı nedeniyle kanama görülebilir. Beyin ultrasonu ile takip edilir.
  • Prematüre retinopatisi: Gözün retina damarlarının gelişiminin bozulmasıyla oluşur. Tedavi edilmezse görme kaybına yol açabileceğinden, riskli bebeklerin göz muayeneleri belirli zamanlarda göz doktoru tarafından yapılır.
  • İşitme sorunları: Tüm yenidoğanlarda olduğu gibi erken doğan bebeklerde de işitme taraması yapılır.
  • Enfeksiyonlara yatkınlık: Bağışıklık sistemi olgunlaşmadığı için enfeksiyon riski yüksektir.

Tanı ve Değerlendirme

Erken doğum tehdidi gebelik sırasında muayene, rahim ağzı uzunluğunun ultrasonla ölçülmesi, kasılmaların takibi, idrar ve vajinal enfeksiyon taramaları ve gerektiğinde zar açılmasını gösteren testlerle değerlendirilir. Bebeğin gebelik haftası, ilk trimester ultrasonu ve son adet tarihi birlikte değerlendirilerek belirlenir.

Doğumdan sonra bebeğin gebelik haftası, doğum kilosu, boy ve baş çevresi ölçülür; Apgar skoru verilir; nörolojik ve fiziksel olgunluk bulguları değerlendirilir. Sonrasında bebeğin durumuna göre kan tahlilleri, akciğer grafisi, beyin ve kalp ultrasonları, göz ve işitme taramaları planlanır. Bu değerlendirmeleri yenidoğan uzmanı ve ilgili alt dallardaki hekimler birlikte yürütür.

Tedavi ve Yenidoğan Yoğun Bakım Süreci

Erken doğum kaçınılmaz olduğunda amaç, bebeğin en iyi şartlarda doğmasını sağlamaktır. Mümkünse anne, yenidoğan yoğun bakım ünitesi bulunan bir merkeze sevk edilir. Hekim, doğumdan önce bebeğin akciğer gelişimini hızlandırmak için anneye kortikosteroid uygulayabilir; bazı durumlarda bebeğin beynini korumak amacıyla magnezyum sülfat, enfeksiyon riskinde ise antibiyotik kullanılabilir. Bu uygulamaların kime ve ne zaman yapılacağına hekim karar verir.

Doğumdan sonra bebek, kendi vücut ısısını koruyamadığı için küvöz ya da açık ısıtıcılı yatakta izlenir. Kalp, solunum ve oksijen düzeyi sürekli monitörle takip edilir. Gerekirse oksijen, CPAP ya da mekanik ventilasyon desteği verilir. Beslenme, bebeğin durumuna göre damar yoluyla veya sonda ile anne sütü ya da özel formüllerle başlatılır ve emme becerisi geliştikçe doğrudan emzirmeye geçilir. Anne sütü, bağışıklık ve bağırsak sağlığı açısından erken doğan bebekler için özellikle değerlidir; süt sağma ve emzirme konusunda hemşire ve laktasyon danışmanlarından destek alınabilir.

Kanguru bakımı olarak bilinen yöntemde bebek, çıplak halde anne ya da babanın göğsüne yatırılır. Cilt teması bebeğin ısı, solunum ve kalp hızının dengelenmesine, bağlanmaya ve emzirmenin başarısına katkı sağlar. Hekim uygun gördüğü sürece bu uygulama yenidoğan ünitelerinde de yapılabilir.

Bebeğin taburcu olabilmesi için genellikle kendi başına nefes alması, vücut ısısını koruması, yeterli kilo alması ve emzirme ya da biberonla beslenmesi beklenir. Taburculuk kararını bebeği izleyen hekim verir; bu süre bebeğin doğum haftasına göre haftalar ya da aylar sürebilir.

Taburculuk Sonrası Takip ve Düzeltilmiş Yaş

Erken doğan bebeklerin gelişimi değerlendirilirken “düzeltilmiş yaş” kullanılır. Düzeltilmiş yaş, bebeğin takvim yaşından erken doğduğu hafta sayısı çıkarılarak bulunur. Örneğin bebek beklenen tarihten sekiz hafta önce doğduysa ve üç aylıksa, gelişimsel olarak yaklaşık bir aylık bebek gibi değerlendirilir. Oturma, emekleme, yürüme ve konuşma gibi basamaklar bu yaşa göre beklenir. Bu yaklaşım ailenin gereksiz kaygı yaşamasını önler.

Taburculuktan sonra çocuk doktoru kontrolleri düzenli sürdürülmelidir. Takip kapsamında şunlar yer alabilir: boy, kilo ve baş çevresi ölçümleri, kansızlık için demir ve D vitamini desteğinin hekim önerisine göre kullanımı, göz ve işitme kontrolleri, nörogelişimsel değerlendirme ve gerektiğinde fizyoterapi ya da gelişim uzmanı desteği. Aşı takvimi, erken doğan bebekler için de genel olarak takvim yaşına göre uygulanır; ancak bebeğin durumuna göre hekim özel bir öneride bulunabilir. Solunum yolu enfeksiyonları erken doğan bebeklerde ağır seyredebileceğinden, riskli bebekler için korunma yöntemleri hekimle konuşulmalıdır.

Ailelere Öneriler: Evde Bakım ve Günlük Yaşam

  • Bebeğin yanında sigara içilmemeli, hasta kişilerle temas sınırlandırılmalıdır.
  • Bebeğe dokunmadan önce eller yıkanmalı, kalabalık kapalı ortamlardan ilk aylarda kaçınılmalıdır.
  • Oda ısısı çok sıcak ya da soğuk olmamalı, bebek gereğinden fazla sarılmamalıdır.
  • Bebek sırtüstü yatırılmalı, yatağında gevşek battaniye, yastık ve yumuşak oyuncak bulunmamalıdır; bu, ani bebek ölümü riskini azaltmaya yardımcı olur.
  • Emzirme ve beslenme düzeni hekimin önerisine göre sürdürülmeli, kilo alımı düzenli izlenmelidir.
  • Bebek arabada yolculuk ederken mutlaka uygun bir oto koltuğunda taşınmalıdır.
  • Hekimin önerdiği ilaç ve vitaminler doz ve zamanında verilmeli, kontroller aksatılmamalıdır.
  • Anne ve baba kendi ruh sağlığını da ihmal etmemeli; kaygı, uykusuzluk ve çaresizlik hissi yoğunsa destek alınmalıdır.

Erken doğum çoğu ebeveyn için beklenmedik ve yorucu bir deneyimdir. Suçluluk, korku ve kaygı hissetmek anlaşılabilir bir durumdur. Bebeğin tedavisini yürüten ekiple açık iletişim kurmak, sorular sormak ve diğer ailelerin deneyimlerinden destek almak süreci kolaylaştırır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Evde bakım sürecinde aşağıdaki durumlarda gecikmeden bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır:

  • Bebekte ateş yükselmesi veya aşırı düşük vücut ısısı
  • Nefes almada zorlanma, hızlı soluma, göğüste çekilmeler
  • Dudaklarda ya da ciltte morarma
  • Beslenmeyi reddetme, tekrarlayan kusma veya belirgin halsizlik
  • Cildin ve gözlerin sarı renginin artması
  • Bezin uzun süre kuru kalması (sıvı eksikliği belirtisi)
  • Havale (nöbet) benzeri hareketler veya aşırı uyku hali

Bebeğin nefes almasında duraksama, belirgin morarma ya da bilinç değişikliği varsa vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalı veya 112 aranmalıdır.

Korunma: Erken Doğum Riskini Azaltmak İçin Neler Yapılabilir?

Erken doğumların tamamı önlenemez; ancak risk bazı adımlarla azaltılabilir:

  • Gebelik planlanıyorsa gebelik öncesi doktor kontrolünden geçmek, kronik hastalıkları kontrol altına almak
  • Gebelik boyunca kontrollere düzenli gitmek ve önerilen taramaları yaptırmak
  • Sigara, alkol ve madde kullanımından kaçınmak
  • Dengeli beslenmek, hekimin önerdiği vitamin ve folik asit desteğini kullanmak
  • İdrar yolu ve vajinal enfeksiyon belirtilerini doktora bildirmek ve tedavi ettirmek
  • Daha önce erken doğum yaşamış ya da rahim ağzı kısa olan kadınlarda, hekimin değerlendirmesiyle progesteron desteği veya serklaj gibi önlemlerin uygun olup olmadığını konuşmak
  • Ağır fiziksel efor ve aşırı stresten kaçınmak, yeterli dinlenmek

Her gebelik farklıdır; hangi önlemin uygun olduğuna kadın hastalıkları ve doğum uzmanı karar verir.

Sık Sorulan Sorular

Prematüre doğan her bebek kalıcı sorun yaşar mı? Hayır. Özellikle geç prematüre bebeklerin büyük bölümü uygun bakımla sağlıklı gelişir. Haftası küçüldükçe risk artar, bu yüzden düzenli takip önemlidir.

Prematüre bebek anne sütü alabilir mi? Evet. Bebek henüz ememiyorsa anne sütü sağılarak sonda ile verilebilir. Hekim gerekli görürse süte ek besin destekleri eklenebilir.

Prematüre bebekler ne zaman akranlarına yetişir? Süre bebeğin doğum haftasına ve sağlık durumuna göre değişir. Birçok bebek ilk yıllarda büyüme ve gelişim açısından yakalar; bunu çocuk doktoru takip eder.

Özet

Prematürite, 37. gebelik haftasından önce doğumdur ve bebeğin organlarının olgunlaşmamış olması nedeniyle özel bakım gerektirir. Erken doğum tehdidi işaretleri fark edildiğinde hızlıca bir sağlık kuruluşuna başvurmak, uygun merkezde doğum yapmak ve doğum sonrası yenidoğan yoğun bakım desteği almak sonuçları belirgin biçimde iyileştirir. Taburculuktan sonra düzenli çocuk doktoru takibi, göz ve işitme kontrolleri, uygun beslenme ve enfeksiyonlardan korunma bebeğin sağlıklı gelişimi için temeldir. Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurulmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

Prematürite nedir, kaç haftadan önce doğum erken sayılır?

Gebeliğin 37. haftası tamamlanmadan gerçekleşen doğuma prematüre doğum denir. Haftaya göre geç, orta, çok erken ve aşırı erken doğum olarak gruplanır; hafta küçüldükçe bebeğin özel bakım ihtiyacı artar.

Erken doğum tehdidinin belirtileri nelerdir?

Düzenli ve sıklaşan karın ya da bel ağrısı, kasılmalar, vajinadan su gelmesi, kanama, kasık basıncı ve bebek hareketlerinde azalma uyarı işaretidir. Bu belirtilerde beklemeden hastaneye başvurulmalıdır.

Prematüre bebeklerde en sık hangi sorunlar görülür?

Solunum sıkıntısı, apne, sarılık, ısı düzenleme güçlüğü, beslenme sorunları, kansızlık, enfeksiyon yatkınlığı ve göz (prematüre retinopatisi) ile işitme sorunları görülebilir. Hangi sorunların ortaya çıkacağı doğum haftasına göre değişir.

Düzeltilmiş yaş nedir?

Erken doğan bebeğin takvim yaşından, erken doğduğu hafta sayısı çıkarılarak bulunan yaştır. Gelişim basamakları bu yaşa göre değerlendirilir ve ailenin gereksiz kaygı yaşaması önlenir.

Erken doğumu önlemek mümkün müdür?

Tamamı önlenemese de düzenli gebelik kontrolleri, enfeksiyonların tedavisi, sigara ve alkolden kaçınma ve riskli durumlarda hekimin önerdiği önlemlerle risk azaltılabilir.

Prematürite ve Erken Doğum Bebeği Bakımı ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Prematürite ve Erken Doğum Bebeği Bakımı ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →