Prolaktin yüksekliği

Prolaktin Yüksekliği Nedir?

Prolaktin yüksekliği, beyin tabanındaki hipofiz bezinden salgılanan prolaktin hormonunun kandaki düzeyinin normalin üzerine çıkmasıdır. Tıp dilinde hiperprolaktinemi olarak adlandırılır.

Prolaktin, en çok doğum sonrası emzirme döneminde süt üretimini sağlayan hormon olarak bilinir. Gebelikte ve emzirme döneminde prolaktinin yükselmesi normaldir. Bu dönemler dışında prolaktinin yüksek olması ise yumurtalık ve testis işlevlerini düzenleyen hormonları baskılayarak kadınlarda adet düzensizliği ve kısırlığa, erkeklerde cinsel işlev bozukluklarına ve kısırlığa yol açabilir.

Prolaktin yüksekliği oldukça yaygındır ve en sık doğurganlık çağındaki kadınlarda görülür. Çoğu zaman tedavi edilebilir bir durumdur; nedeni belirlendiğinde uygun tedaviyle prolaktin düzeyi normale döner ve belirtiler düzelir.

Nedenleri

Fizyolojik (Normal) Nedenler

• Gebelik ve emzirme
• Stres, yoğun egzersiz, uyku ve protein ağırlıklı öğünler
• Meme ucunun uyarılması
• Kan alma sırasındaki stres (hafif ve geçici yükseklik)

İlaçlar

İlaçlar prolaktin yüksekliğinin en sık nedenlerinden biridir:

• Bazı psikiyatrik ilaçlar (antipsikotikler ve bazı antidepresanlar)
• Mide bulantısı ve reflü ilaçları (metoklopramid, domperidon)
• Bazı tansiyon ilaçları (verapamil, metildopa)
• Östrojen içeren ilaçlar
• Opioid ağrı kesiciler

Hipofiz Bezi Hastalıkları

• Prolaktinoma: Hipofiz bezinde prolaktin üreten, iyi huylu bir tümördür. Prolaktin yüksekliğinin önemli nedenlerinden biridir. 1 santimetreden küçük olanlara mikroprolaktinoma, büyük olanlara makroprolaktinoma denir.
• Diğer hipofiz tümörleri ve hipofiz sapına baskı: Prolaktini normalde baskılayan dopamin hormonunun hipofize ulaşmasını engelleyerek prolaktini yükseltebilir.

Diğer Nedenler

• Tiroit bezinin az çalışması (hipotiroidi)
• Kronik böbrek yetmezliği
• Karaciğer sirozu
• Polikistik over sendromu
• Göğüs duvarı yaralanmaları ve zona
• Makroprolaktinemi: Kanda biyolojik olarak etkisiz, büyük moleküllü prolaktinin yüksek bulunmasıdır; genellikle belirti vermez ve tedavi gerektirmez. Laboratuvar testiyle ayırt edilir.
• İdiyopatik: Belirgin bir neden bulunamayan durumlar.

Belirtileri Nelerdir?

Kadınlarda

• Adet düzensizliği veya adet görmeme (amenore)
• Gebelik ve emzirme dışında memeden süt gelmesi (galaktore)
• Kısırlık: Yumurtlamanın baskılanmasına bağlı
• Cinsel istekte azalma
• Vajinal kuruluk ve cinsel ilişkide ağrı
• Uzun süreli östrojen eksikliğine bağlı kemik erimesi

Erkeklerde

• Cinsel istekte azalma
• Sertleşme sorunu
• Kısırlık
• Memelerde büyüme (jinekomasti), nadiren süt gelmesi
• Kas kütlesinde ve vücut kıllarında azalma
• Kemik erimesi

Erkeklerde belirtiler daha geç fark edildiği için prolaktinomalar genellikle daha büyük boyutta tanı alır.

Büyük Hipofiz Tümörlerine Bağlı Belirtiler

• Baş ağrısı
• Görme bozukluğu, özellikle görme alanının yanlarında daralma
• Diğer hipofiz hormonlarının eksikliğine bağlı yorgunluk ve halsizlik

Tanı Nasıl Konur?

• Kan prolaktin ölçümü: Kan genellikle sabah, uyandıktan birkaç saat sonra, dinlenmiş halde alınır. Hafif yükseklik saptanırsa ölçüm stresten kaçınılarak tekrarlanır.
• İlaç öyküsü: Prolaktini yükselten ilaçların kullanılıp kullanılmadığı sorgulanır.
• Gebelik testi: Doğurganlık çağındaki kadınlarda öncelikle gebelik dışlanır.
• Tiroit, böbrek ve karaciğer testleri
• Makroprolaktin testi: Belirtisi olmayan veya hafif yüksekliği olan hastalarda.
• Hipofiz MR: Belirgin prolaktin yüksekliğinde ve ilaç ya da diğer nedenler dışlandığında, hipofizde tümör olup olmadığını değerlendirmek için ilaçlı (kontrastlı) MR çekilir.
• Görme alanı testi: Büyük hipofiz tümörlerinde.
• Diğer hipofiz hormonları: Büyük tümörlerde hormon eksiklikleri araştırılır.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, prolaktin yüksekliğinin nedenine ve belirtilere göre planlanır. Belirti vermeyen hafif yükseklikler ve makroprolaktinemi çoğu zaman tedavi gerektirmez.

• Nedenin ortadan kaldırılması: Prolaktini yükselten bir ilaç kullanılıyorsa, hekim tarafından mümkünse daha uygun bir ilaçla değiştirilir. Psikiyatrik ilaçların kendi kendine bırakılmaması gerekir; değişiklik ilgili hekimle birlikte planlanmalıdır. Tiroit eksikliği varsa tiroit hormonu tedavisi prolaktini normale döndürebilir.
• Dopamin agonistleri (kabergolin, bromokriptin): Prolaktinoma ve belirti veren prolaktin yüksekliğinde ilk tercih edilen tedavidir. Prolaktin düzeyini düşürür, adetleri düzenler, doğurganlığı geri kazandırır ve prolaktinomaların büyük çoğunluğunu belirgin şekilde küçültür. Bulantı, baş dönmesi ve tansiyon düşüklüğü gibi yan etkiler genellikle düşük dozla başlanarak azaltılır. Nadiren dürtü kontrol bozuklukları gibi davranış değişiklikleri görülebilir; bu tür değişiklikler hekime bildirilmelidir.
• Cerrahi tedavi: İlaç tedavisine yanıt vermeyen veya ilacı tolere edemeyen hastalarda, tümör burundan girilerek endoskopik yöntemle (transsfenoidal cerrahi) çıkarılabilir.
• Radyoterapi: Nadiren, diğer tedavilere dirençli büyük tümörlerde.
• Östrojen veya testosteron tedavisi: Gebelik istemeyen, mikroprolaktinoması olan ve yalnızca hormon eksikliği belirtileri bulunan bazı kadınlarda doğum kontrol hapı gibi hormon tedavileri uygulanabilir.

Tedavi süresince prolaktin düzeyi düzenli olarak ölçülür ve prolaktinoması olan hastalarda MR ile takip yapılır. Bazı hastalarda uzun süreli tedaviden sonra ilaç kademeli olarak bırakılabilir; bu karar hekim tarafından verilir.

Prolaktin Yüksekliği ve Gebelik

Prolaktin yüksekliği tedavi edildiğinde çoğu kadında yumurtlama yeniden başlar ve gebelik mümkün hale gelir. Gebelik saptandığında ilacın sürdürülüp sürdürülmeyeceğine endokrinoloji uzmanı karar verir; mikroprolaktinomalarda ilaç genellikle kesilir. Gebelikte hipofiz bezi doğal olarak büyüdüğü için, özellikle makroprolaktinoması olan kadınların baş ağrısı ve görme değişiklikleri açısından yakından izlenmesi gerekir.

Prolaktin Vücutta Nasıl Düzenlenir?

Prolaktin salgısı, beyindeki hipotalamus bölgesinden salgılanan dopamin tarafından sürekli olarak baskılanır. Yani dopamin, prolaktin üretimini frenleyen bir hormon gibi çalışır. Dopaminin etkisini azaltan ilaçlar veya dopaminin hipofize ulaşmasını engelleyen tümörler prolaktinin yükselmesine yol açar. Tedavide kullanılan dopamin agonistleri ise bu freni güçlendirerek prolaktin düzeyini düşürür. Prolaktin yükseldiğinde, yumurtalık ve testislerin çalışmasını yöneten GnRH, FSH ve LH hormonları baskılanır; bu da kadınlarda yumurtlamanın durmasına ve adet düzensizliğine, erkeklerde testosteron düşüklüğüne neden olur.

Uzun Dönemde Dikkat Edilmesi Gerekenler

Uzun süre tedavi edilmeyen prolaktin yüksekliği, cinsiyet hormonlarının düşük kalmasına bağlı olarak kemik erimesine yol açabilir. Bu nedenle uzun süredir adet görmeyen kadınlarda ve testosteron düşüklüğü olan erkeklerde kemik yoğunluğu ölçümü önerilebilir. Prolaktinoma tanısı alan hastaların, tümör küçülse bile düzenli aralıklarla prolaktin ölçümü ve gerektiğinde MR ile takip edilmesi gerekir. Tedavi bırakıldıktan sonra prolaktin yeniden yükselebileceği için, ilacı bırakan hastalar da bir süre izlenir. Dopamin agonistleriyle yüksek dozda ve uzun süreli tedavi alan hastalarda hekim, kalp kapaklarının değerlendirilmesi için ekokardiyografi önerebilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Adetleriniz düzensizleştiyse veya kesildiyse (gebelik dışında)
• Gebelik ve emzirme dışında memenizden süt geliyorsa
• Gebe kalmakta zorlanıyorsanız
• Erkek olarak cinsel istekte azalma, sertleşme sorunu veya memelerde büyüme fark ettiyseniz
• Kullandığınız bir ilaçtan sonra bu belirtiler başladıysa

Acil durum: Ani ve çok şiddetli baş ağrısı, ani görme kaybı, çift görme, kusma veya bilinç bulanıklığı gelişirse (hipofiz kanaması şüphesi) beklemeden 112'yi arayın.

Prolaktin yüksekliği endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanları tarafından değerlendirilir ve tedavi edilir; kadınlarda kadın hastalıkları ve doğum, erkeklerde üroloji uzmanları ilk değerlendirmeyi yapabilir. Cerrahi gerektiğinde beyin ve sinir cerrahisi uzmanları tedaviye katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.