Testosteron eksikliği

Testosteron Eksikliği Nedir?

Testosteron eksikliği (erkek hipogonadizmi), erkeklik hormonu olan testosteronun kanda normalden düşük olması ve buna bağlı belirtilerin ortaya çıkmasıdır. Testosteron, erkeklerde başlıca testislerde (yumurtalıklarda) üretilir. Testislerin bu üretimi, beynin altında yer alan hipofiz bezinden salgılanan LH ve FSH hormonları tarafından düzenlenir.

Testosteron, erkek vücudunda pek çok önemli işlevde rol oynar:

• Ergenlikte erkek özelliklerinin gelişmesi (ses kalınlaşması, sakal-bıyık, vücut kılları, kas gelişimi, genital organların büyümesi)
• Cinsel istek (libido) ve sertleşme işlevi
• Sperm üretimi
• Kas kütlesi ve kuvveti
• Kemik yoğunluğu
• Kırmızı kan hücresi üretimi
• Yağ dağılımı
• Enerji, ruh hali ve bilişsel işlevler

Testosteron düzeyi yaşla birlikte yavaş yavaş azalır; 30–40 yaşlarından sonra yılda yaklaşık %1 düşer. Bu normal bir süreçtir ve her yaşlı erkekte tedavi gerektirmez. Testosteron eksikliği tanısı için hem belirtilerin bulunması hem de kan testleriyle tekrarlanan ölçümlerde düşük testosteron saptanması gerekir.

Testosteron Eksikliği Türleri ve Nedenleri

Primer Hipogonadizm (Testis Kaynaklı)

Sorun testislerdedir; testisler yeterli testosteron üretemez. Hipofiz bunu dengelemek için LH ve FSH'yi artırır.

• Klinefelter sendromu: Erkeklerde fazladan bir X kromozomu bulunmasıdır (47,XXY). En sık görülen genetik nedendir; küçük testisler, uzun boy, meme büyümesi ve kısırlık ile seyreder.
• İnmemiş testis
• Kabakulak orşiti: Ergenlik sonrası geçirilen kabakulağa bağlı testis iltihabı.
• Testis travması veya torsiyonu
• Kemoterapi ve radyoterapi
• Testislerin ameliyatla alınması
• Hemokromatoz (vücutta demir birikmesi)
• Varikosel (bazı durumlarda)

Sekonder Hipogonadizm (Beyin Kaynaklı)

Testisler sağlıklıdır; ancak hipofiz veya hipotalamustan gelen uyarı yetersizdir.

• Obezite ve metabolik sendrom: En sık nedenlerden biridir. Yağ dokusunda testosteronun östrojene dönüşmesi ve hormonal düzenin bozulması.
• Tip 2 diyabet
• Hipofiz tümörleri ve hipofiz ameliyatı veya radyoterapisi
• Prolaktin yüksekliği
• Kallmann sendromu: Doğuştan ergenliğin gerçekleşmemesi ve koku alma kaybı ile seyreder.
• İlaçlar: Opioid ağrı kesiciler, uzun süreli kortizon kullanımı, bazı psikiyatrik ilaçlar.
• Anabolik steroid kullanımı: Vücut geliştirme amacıyla kullanılan anabolik steroidler, bırakıldıktan sonra vücudun kendi testosteron üretimini uzun süre baskılayabilir.
• Kronik hastalıklar: Böbrek yetmezliği, karaciğer sirozu, HIV, kronik akciğer hastalıkları.
• Uyku apnesi
• Aşırı egzersiz, ciddi kilo kaybı ve yetersiz beslenme
• Ciddi stres ve akut hastalıklar
• Kafa travması

Yaşa Bağlı Testosteron Azalması (Geç Başlangıçlı Hipogonadizm)

İleri yaştaki erkeklerde, genellikle obezite ve kronik hastalıklarla birlikte görülen, belirtilere yol açan testosteron düşüklüğüdür. Halk arasında "erkek menopozu (andropoz)" olarak da bilinir; ancak kadınlardaki menopoz gibi ani ve evrensel bir süreç değildir.

Belirtileri Nelerdir?

Cinsel Belirtiler (En Özgül Belirtiler)

• Cinsel istekte (libido) azalma
• Sertleşme sorunu (erektil disfonksiyon)
• Sabah sertleşmelerinin azalması veya kaybolması
• Meni miktarında azalma
• Kısırlık

Fiziksel Belirtiler

• Yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Kas kütlesi ve kuvvetinde azalma
• Karın bölgesinde yağlanma, kilo artışı
• Vücut ve yüz kıllarında azalma
• Memelerde büyüme ve hassasiyet (jinekomasti)
• Testislerde küçülme
• Kemik yoğunluğunda azalma, kırık riskinde artış
• Sıcak basmaları ve terleme
• Hafif kansızlık

Ruhsal ve Bilişsel Belirtiler

• Depresif ruh hali, isteksizlik ve motivasyon kaybı
• Sinirlilik
• Konsantrasyon ve bellek güçlüğü
• Uyku bozuklukları

Ergenlik Öncesi Dönemde

Ergenlik öncesinde başlayan testosteron eksikliğinde ergenlik gecikir veya hiç gerçekleşmez: Sesin incelmesi, sakal-bıyık ve vücut kıllarının gelişmemesi, genital organların küçük kalması, kas gelişiminin zayıf olması ve uzun kol-bacaklar görülür.

Bu belirtilerin birçoğu yaşlanma, depresyon, uyku eksikliği, stres ve diğer hastalıklarla da ortaya çıkabileceğinden, belirtiler tek başına tanı koydurmaz.

Tanı Nasıl Konur?

• Total testosteron ölçümü: Testosteron düzeyi gün içinde değiştiğinden ve sabah en yüksek olduğundan, kan sabah saat 07:00–11:00 arasında, aç karnına alınmalıdır. Tek bir düşük sonuç yeterli değildir; tanı için en az iki ayrı günde düşük değer saptanmalıdır. Akut hastalık sırasında ölçüm yapılmamalıdır.
• Serbest testosteron ve SHBG: Obezite, ileri yaş veya karaciğer hastalığı gibi durumlarda, testosteronu bağlayan protein (SHBG) düzeyi değişebileceğinden serbest testosteron hesaplanır.
• LH ve FSH: Sorunun testislerden mi yoksa beyinden mi kaynaklandığını ayırt eder.
• Prolaktin, ferritin, tiroid hormonları: Altta yatan nedenleri araştırmak için.
• Kan sayımı (hematokrit), PSA, kan şekeri ve kolesterol: Tedavi öncesi değerlendirme için.
• Semen analizi: Kısırlık sorunu veya çocuk sahibi olma isteği varsa.
• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA): Uzun süreli eksiklikte.
• Kromozom analizi: Klinefelter sendromu şüphesinde.
• Hipofiz MR'ı: Sekonder hipogonadizmde, özellikle prolaktin yüksekliği, çok düşük testosteron veya baş ağrısı-görme bozukluğu varsa.

Tedavi Seçenekleri

Altta Yatan Nedenin Tedavisi ve Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Özellikle obeziteye bağlı ve yaşla ilişkili testosteron düşüklüğünde ilk adımdır:

• Kilo verme: Fazla kilolu erkeklerde kilo kaybı testosteron düzeyini belirgin şekilde artırabilir.
• Düzenli egzersiz: Özellikle direnç (ağırlık) egzersizleri.
• Yeterli ve kaliteli uyku; uyku apnesinin tedavisi
• Diyabetin kontrolü
• Alkolün sınırlandırılması
• Testosteronu düşüren ilaçların hekim tarafından gözden geçirilmesi
• Prolaktin yüksekliği ve hipofiz sorunlarının tedavisi

Testosteron Replasman Tedavisi

Belirtileri olan ve testosteron düşüklüğü doğrulanmış erkeklerde testosteron tedavisi uygulanabilir. Tedavi; cinsel istek, sertleşme, enerji, ruh hali, kas kütlesi ve kemik yoğunluğunu iyileştirebilir.

• Testosteron jeller: Her gün omuz, kol veya karın derisine sürülür. Uygulama sonrası eller yıkanmalı ve uygulama bölgesinin kadın ve çocuklarla temas etmemesine dikkat edilmelidir; çünkü hormon temasla geçebilir.
• Kas içi enjeksiyonlar: Kısa etkili (2–3 haftada bir) veya uzun etkili (10–14 haftada bir) iğneler.
• Diğer formlar: Ağızdan alınan formlar, deri altı implantlar ve bantlar (ülkelere göre değişir).

Önemli uyarılar:

• Çocuk sahibi olmak isteyen erkeklerde testosteron tedavisi uygun değildir; çünkü dışarıdan verilen testosteron sperm üretimini baskılayarak kısırlığa yol açar. Bu erkeklerde hCG enjeksiyonları veya klomifen gibi vücudun kendi testosteron ve sperm üretimini uyaran tedaviler tercih edilir.
• Prostat veya meme kanseri olanlarda, kontrolsüz kalp yetmezliğinde, tedavi edilmemiş ağır uyku apnesinde ve kan sayımında hematokrit yüksekliği olanlarda testosteron tedavisi kullanılmaz.
• Tedavi yalnızca hekim kontrolünde kullanılmalıdır. Spor salonlarında ve internette satılan testosteron ve anabolik steroid ürünlerinin bilinçsiz kullanımı ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Tedavi Takibi

• Testosteron düzeyi, kan sayımı (hematokrit; testosteron kan yoğunluğunu artırabilir ve pıhtı riskini yükseltebilir), PSA ve prostat muayenesi tedavinin başlangıcından sonra 3–6 ay içinde, ardından yılda bir kontrol edilir.
• Olası yan etkiler: Akne, yağlı cilt, meme büyümesi, ayak bileklerinde şişlik, uyku apnesinin kötüleşmesi, testislerde küçülme, kısırlık ve hematokrit yüksekliği.
• Tedaviden 3–6 ay sonra belirtilerde düzelme olmazsa tedavinin yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Cinsel istekte belirgin azalma, sertleşme sorunu, sabah sertleşmelerinin kaybolması, açıklanamayan yorgunluk, kas kaybı, memelerde büyüme, testislerde küçülme veya çocuk sahibi olamama gibi belirtileriniz varsa bir üroloji (androloji) veya endokrinoloji uzmanına başvurun. Ergenlik çağındaki oğlunuzda 14 yaşına kadar ergenlik belirtileri başlamadıysa çocuk endokrinolojisi uzmanına danışın. Testosteron veya anabolik steroid kullanmadan önce mutlaka hekiminize danışın.

Acil durum: Testosteron tedavisi kullanırken göğüs ağrısı, nefes darlığı, bacakta ani şişlik ve ağrı, yüzde kayma, konuşma bozukluğu veya kol-bacakta güçsüzlük gelişirse ya da şiddetli baş ağrısıyla birlikte ani görme kaybı (hipofiz kanaması olabilir) yaşarsanız beklemeden 112'yi arayın.

Testosteron eksikliği üroloji (androloji) ve endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Ergenlik gecikmesinde çocuk endokrinolojisi, kısırlık tedavisinde üroloji ve tüp bebek merkezleri, hipofiz tümörlerinde beyin ve sinir cerrahisi, genetik nedenlerde tıbbi genetik, ruhsal belirtilerde psikiyatri uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.