Ağız Kuruluğu

Ağız Kuruluğu Nedir?

Ağız kuruluğu (kserostomi), tükürük bezlerinin yeterli miktarda tükürük üretmemesi veya tükürüğün yapısının değişmesi sonucu ağızda sürekli kuruluk hissi olmasıdır. Tükürük yalnızca ağzı nemli tutmakla kalmaz; yiyeceklerin çiğnenmesine, yutulmasına ve tadının alınmasına yardımcı olur, sindirimi başlatır, konuşmayı kolaylaştırır, ağızdaki asitleri nötralize eder, dişleri çürüğe karşı korur ve mikroplarla savaşır.

Ağız kuruluğu kendi başına bir hastalık değil, çoğu zaman başka bir durumun belirtisidir. Toplumun yaklaşık %10–20'sinde görülür; yaşlılarda ve kadınlarda daha sıktır. En sık nedeni kullanılan ilaçlardır. Kısa süreli ağız kuruluğu (örneğin heyecanlandığımızda veya susuz kaldığımızda) normaldir; ancak sürekli ağız kuruluğu yaşam kalitesini düşürür ve tedavi edilmezse diş çürükleri, diş eti hastalıkları ve ağız enfeksiyonlarına yol açabilir.

Nedenleri

İlaçlar

Ağız kuruluğunun en sık nedenidir. Yüzlerce ilaç yan etki olarak ağız kuruluğu yapabilir:

• Antidepresanlar ve kaygı ilaçları
• Alerji ilaçları (antihistaminikler) ve soğuk algınlığı ilaçları
• Tansiyon ilaçları ve idrar söktürücüler
• Aşırı aktif mesane tedavisinde kullanılan ilaçlar
• Parkinson ilaçları ve bazı psikiyatri ilaçları
• Güçlü ağrı kesiciler ve kas gevşeticiler

Birden fazla ilaç kullanan kişilerde ağız kuruluğu riski daha da artar.

Hastalıklar

• Sjögren sendromu: Tükürük ve gözyaşı bezlerini etkileyen otoimmün bir hastalıktır; ağız ve göz kuruluğu birlikte görülür.
• Diyabet: Özellikle kan şekeri kontrolsüz olduğunda.
• Diğer otoimmün hastalıklar: Romatoid artrit, lupus.
• HIV/AIDS, hepatit C
• Alzheimer hastalığı, Parkinson hastalığı ve inme
• Böbrek yetmezliği ve diyaliz
• Tükürük bezi taşları ve enfeksiyonları
• Kaygı bozuklukları ve depresyon

Kanser Tedavileri

• Baş ve boyun bölgesine ışın tedavisi (radyoterapi): Tükürük bezlerine kalıcı hasar verebilir ve ağır ağız kuruluğuna yol açabilir.
• Kemoterapi: Tükürüğün miktarını ve yapısını geçici olarak değiştirebilir.

Diğer Nedenler

• Sıvı kaybı: Yetersiz su içme, ateş, aşırı terleme, kusma, ishal.
• Ağızdan nefes alma: Burun tıkanıklığı, geniz eti büyümesi, horlama ve uyku apnesi; özellikle sabahları ağız kuruluğu yapar.
• Sigara ve tütün kullanımı
• Alkol ve kafein tüketimi
• Uyuşturucu madde kullanımı
• Yaşlanma: Yaşlılık tek başına ağız kuruluğu yapmaz; ancak yaşlılarda kullanılan ilaç sayısı ve kronik hastalıklar fazla olduğu için sık görülür.
• Baş-boyun bölgesindeki sinir hasarı

Belirtileri Nelerdir?

• Ağızda sürekli kuruluk, yapışkanlık hissi
• Sık susama, özellikle gece su içmek için uyanma
• Koyu, yapışkan veya köpüklü tükürük
• Çiğneme, yutma ve konuşmada güçlük; kuru yiyecekleri yutamama
• Tat alma duyusunda değişiklik, ağızda metalik tat
• Ağızda yanma, özellikle dilde yanma hissi
• Kuru, kırmızı, çatlak dil
• Dudaklarda çatlama ve ağız köşelerinde yaralar
• Ağız kokusu
• Boğazda kuruluk ve ses kısıklığı
• Takma diş (protez) kullanmada zorluk, protezin tutmaması ve vurması
• Sık görülen diş çürükleri, özellikle diş boyunlarında
• Ağızda mantar enfeksiyonu (pamukçuk)

Tanı Nasıl Konur?

• Öykü: Kullanılan tüm ilaçlar, hastalıklar, alışkanlıklar ve şikâyetlerin ne zaman başladığı sorgulanır.
• Ağız muayenesi: Ağız içi, dil, diş etleri, dişler ve tükürük bezleri değerlendirilir.
• Tükürük akış hızı ölçümü (sialometri): Belirli bir sürede üretilen tükürük miktarı ölçülür.
• Kan testleri: Diyabet, Sjögren sendromu (ANA, anti-Ro/SSA, anti-La/SSB antikorları) ve diğer hastalıklar araştırılır.
• Görüntüleme: Tükürük bezlerinin ultrasonu veya diğer görüntüleme yöntemleri.
• Dudak biyopsisi: Sjögren sendromu tanısında alt dudağın içinden küçük tükürük bezi örneği alınabilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavide amaç altta yatan nedeni bulup düzeltmek, şikâyetleri hafifletmek ve ağız sağlığını korumaktır.

Nedene Yönelik Tedavi

• İlaçların gözden geçirilmesi: Ağız kuruluğu yapan ilaç varsa hekim dozunu azaltabilir veya başka bir ilaçla değiştirebilir. İlaçlarınızı kendi başınıza kesmeyin.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Diyabetin kontrol altına alınması, burun tıkanıklığının tedavisi gibi.

Tükürük Üretimini Artıran Yöntemler

• Şekersiz sakız çiğnemek ve şekersiz şeker emmek: Tükürük bezlerini uyarır. Ksilitol içeren ürünler ayrıca çürüğe karşı da koruyucudur.
• Tükürük bezlerini uyaran ilaçlar: Pilokarpin ve sevimelin gibi ilaçlar, tükürük bezlerinde kısmen çalışan doku bulunan hastalarda (örneğin Sjögren sendromu ve radyoterapi sonrası) hekim tarafından reçete edilebilir. Terleme gibi yan etkileri olabilir.

Tükürük Yerine Geçen Ürünler

• Yapay tükürük spreyleri, jelleri ve gargaralar ağzı nemlendirir ve rahatlatır. Özellikle gece ve konuşmadan önce kullanılabilir.
• Alkol içermeyen, ağız kuruluğuna özel nemlendirici gargara ve diş macunları tercih edilmelidir.

Ağız ve Diş Sağlığının Korunması

• Günde en az iki kez florürlü diş macunuyla dişlerinizi fırçalayın ve diş ipi kullanın.
• Diş hekiminizin önerisiyle yüksek florürlü diş macunu, florür jeli veya vernik uygulamaları çürüğü önler.
• Diş hekimi kontrollerinizi 3–6 ayda bir yaptırın.
• Takma dişlerinizi her gece çıkarın ve temizleyin.
• Mantar enfeksiyonu belirtileri (beyaz plaklar, kızarıklık, yanma) olursa hekiminize başvurun.

Günlük Yaşamda İşe Yarayan Öneriler

• Sık sık su için: Gün boyunca küçük yudumlarla su için ve yanınızda su şişesi bulundurun. Yemekler sırasında su içmek çiğneme ve yutmayı kolaylaştırır.
• Ortamı nemlendirin: Özellikle yatak odasında, geceleri hava nemlendirici kullanın.
• Burnunuzdan nefes alın: Burun tıkanıklığınız varsa tedavi ettirin.
• Kafein ve alkolü azaltın: Çay, kahve, kola ve alkollü içecekler ağzı daha da kurutur.
• Sigarayı bırakın.
• Şekerli ve asitli yiyecek-içeceklerden kaçının: Ağız kuruluğunda çürük riski çok yüksektir.
• Yumuşak ve nemli yiyecekler tercih edin: Çorbalar, soslu yemekler, yoğurt; kuru ve sert yiyecekleri sos veya et suyu ile nemlendirin.
• Tuzlu ve baharatlı yiyecekleri azaltın: Kuru ağızda yanma ve tahrişe yol açabilir.
• Dudaklarınızı nemlendirin: Dudak kremi veya lanolin içeren ürünler kullanın.
• Alkol içeren gargaralardan kaçının.

Radyoterapi Alan Hastalarda Ağız Kuruluğu

Baş ve boyun kanserleri nedeniyle ışın tedavisi alan hastalarda ağız kuruluğu çok sık ve çoğu zaman kalıcıdır. Bu hastalarda tedavi başlamadan önce kapsamlı bir diş muayenesi yapılması, çürük ve sorunlu dişlerin tedavi edilmesi çok önemlidir. Mümkün olan durumlarda tükürük bezlerini koruyan modern ışın tedavisi teknikleri (yoğunluk ayarlı radyoterapi) kullanılır. Tedavi sırasında ve sonrasında kişiye özel florür uygulamaları, sık diş hekimi kontrolü ve ağız bakımı, çürük ve çene kemiği komplikasyonlarının (osteoradyonekroz) önlenmesinde hayati rol oynar. Işın tedavisi gören bölgede diş çekimi gerekirse mutlaka bu konuda deneyimli bir diş hekimi tarafından planlanmalıdır.

Olası Komplikasyonlar

Tedavi edilmeyen ağız kuruluğu hızla ilerleyen diş çürüklerine, diş eti hastalıklarına, diş kayıplarına, ağızda mantar enfeksiyonlarına, tükürük bezi enfeksiyonlarına, beslenme sorunlarına ve kilo kaybına yol açabilir. Ayrıca konuşma, yemek yeme ve uyku kalitesini olumsuz etkileyerek sosyal yaşamı ve ruh halini bozabilir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Ağız kuruluğunuz birkaç haftadan uzun sürüyorsa, yeme, yutma ve konuşmanızı etkiliyorsa, dişlerinizde sık çürük oluşuyorsa ya da göz kuruluğu ve eklem ağrıları da eşlik ediyorsa bir diş hekimine veya hekiminize başvurun. Yeni bir ilaca başladıktan sonra ağız kuruluğu geliştiyse ilacı kesmeden önce hekiminizle görüşün.

Acil durum: Ağız kuruluğuna aşırı susama, sık idrara çıkma, bulantı-kusma ve bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa (kontrolsüz diyabet belirtisi olabilir), ciddi sıvı kaybı belirtileri varsa ya da tükürük bezinde ateşle birlikte ağrılı şişlik ve ağza irin gelmesi olursa vakit kaybetmeden acil servise başvurun.

Ağız kuruluğu ağız, diş ve çene hastalıkları uzmanları ve diş hekimleri tarafından değerlendirilir; altta yatan nedene göre kulak burun boğaz, romatoloji, endokrinoloji ve iç hastalıkları uzmanları da tedaviye katılabilir.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.