Polimorf Işık Erüpsiyonu

Polimorf Işık Erüpsiyonu Nedir?

Polimorf ışık erüpsiyonu (PLE), güneş ışığına maruz kalan deride, güneşe çıktıktan saatler veya birkaç gün sonra ortaya çıkan, kaşıntılı döküntülerle seyreden bir deri hastalığıdır. Halk arasında "güneş alerjisi" olarak bilinen durumların en sık görülen şeklidir. "Polimorf" çok biçimli anlamına gelir; döküntüler kişiden kişiye farklı görünümlerde olabilir, ancak aynı kişide genellikle her seferinde benzer şekilde tekrarlar.

Polimorf ışık erüpsiyonu, ışığa bağlı deri hastalıkları (fotodermatozlar) arasında en yaygın olanıdır. Özellikle ılıman iklimlerde yaşayan, açık tenli kişilerde ve kadınlarda daha sık görülür. Genellikle 20–40 yaşları arasında başlar; ancak her yaşta görülebilir. Tipik olarak ilkbaharda ve yaz başında, kış boyunca güneşe az maruz kalan derinin ilk yoğun güneşle karşılaşmasıyla ortaya çıkar. Yaz ilerledikçe deri güneşe alışır ve belirtiler genellikle hafifler; buna "sertleşme" (hardening) denir.

Polimorf ışık erüpsiyonu zararsız bir durumdur ve iz bırakmadan iyileşir; ancak kaşıntı ve görünüm nedeniyle yaşam kalitesini, özellikle tatil dönemlerinde, olumsuz etkileyebilir. Güneşten korunma ve gerektiğinde uygulanan tedavilerle belirtiler büyük ölçüde kontrol altına alınabilir.

Nedenleri

Polimorf ışık erüpsiyonunun kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Güneş ışığındaki ultraviyole (UV) ışınlarının deride bazı maddelerde değişikliğe yol açtığı ve bağışıklık sisteminin bu değişen maddeleri yabancı olarak algılayarak gecikmiş tipte bir alerjik reaksiyon oluşturduğu düşünülmektedir. Normalde güneş ışığı derideki bağışıklık tepkilerini bir miktar baskılar; PLE'li kişilerde bu baskılanma yeterince gerçekleşmez.

• UV ışınları: Hem UVA hem de UVB ışınları tetikleyebilir; hastaların çoğunda UVA daha önemlidir. UVA ışınları cam pencerelerden geçebildiğinden, araçta veya pencere kenarında bile belirtiler ortaya çıkabilir.
• Genetik yatkınlık: Ailede benzer şikâyetler sık görülür.
• Açık ten rengi: Daha sık görülür; ancak koyu tenlilerde de olabilir.
• Kadın cinsiyet
• Kuzey iklimlerden güneşli bölgelere tatile gitmek: Kış boyunca güneşe az maruz kalan derinin aniden yoğun güneşle karşılaşması.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle güneşe çıktıktan birkaç saat ile 1–3 gün sonra ortaya çıkar. Döküntüler genellikle güneş gören bölgelerde, özellikle kış boyunca kapalı kalan ve yazın aniden açılan alanlarda görülür:

• Göğüs dekolte bölgesi ("V" bölgesi)
• Kolların dış yüzü ve önkollar
• El sırtları
• Bacaklar ve ayak sırtları
• Boyun

Yüz, yıl boyunca güneş gördüğü için daha az etkilenir; ancak bazı kişilerde yüz de tutulabilir.

Döküntülerin Görünümü

• Küçük, kırmızı, kaşıntılı kabarcıklar (papüller) – en sık görülen şekil
• Kırmızı, kabarık, plak şeklinde alanlar
• Su dolu küçük kabarcıklar (veziküller)
• Kurdeşen benzeri lezyonlar
• Egzama benzeri kırmızı, pullu alanlar
• Böcek ısırığına benzeyen lezyonlar

Eşlik Eden Belirtiler

• Kaşıntı: Genellikle belirgin ve rahatsız edicidir.
• Yanma ve batma hissi
• Nadiren baş ağrısı, ateş, halsizlik ve bulantı

Döküntüler, güneşten uzak durulduğunda genellikle 1–2 hafta içinde iz bırakmadan kaybolur.

Juvenil İlkbahar Erüpsiyonu

Polimorf ışık erüpsiyonunun bir türü olarak kabul edilir. Özellikle erkek çocuklarında ve gençlerde, ilkbaharda kulak kepçelerinin üst kısımlarında kaşıntılı kırmızı kabarcıklar ve su toplamaları şeklinde görülür.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı genellikle tipik öyküye ve deri bulgularına dayanarak konur:

• Öykü: Döküntülerin güneşe çıktıktan saatler veya günler sonra başlaması, ilkbahar ve yaz başında ortaya çıkması, güneş gören bölgelerde yerleşmesi ve güneşten korunmayla geçmesi.
• Fizik muayene: Döküntülerin yerleşimi ve görünümü değerlendirilir. Döküntü olmadığı dönemde başvurulduğunda, döküntü sırasında çekilmiş fotoğraflar tanıya yardımcı olur.
• Fototest ve fotoprovokasyon testi: Bazı merkezlerde, deride küçük bir alana kontrollü şekilde UVA ve UVB ışınları uygulanarak döküntünün oluşup oluşmadığı gözlenir.
• Deri biyopsisi: Tanının belirsiz olduğu durumlarda yapılabilir.
• Kan testleri: Polimorf ışık erüpsiyonunu taklit edebilen lupus (özellikle subakut kutanöz lupus) başta olmak üzere diğer hastalıkları dışlamak için antinükleer antikor (ANA) ve anti-Ro/SSA, anti-La/SSB antikorları istenebilir. Porfiri gibi nadir hastalıklar şüphesinde ilgili testler yapılır.

Benzer Durumlar

• Güneş yanığı: Güneşe maruz kalan alanda daha kısa sürede (saatler içinde) gelişen kızarıklık ve ağrı; kaşıntı daha az belirgindir.
• Güneş ürtikeri: Güneşe çıktıktan dakikalar içinde ortaya çıkan ve güneşten çıkınca saatler içinde geçen kurdeşen.
• İlaç veya kimyasallara bağlı ışık duyarlılığı (fototoksik ve fotoalerjik reaksiyonlar): Bazı antibiyotikler (doksisiklin gibi), idrar söktürücüler, iltihap giderici ağrı kesiciler, bazı kalp ilaçları, bazı parfümler, bitkiler (incir yaprağı, maydanoz, kereviz, limon suyu) ve kremlerle güneş birleştiğinde gelişen reaksiyonlar.
• Lupus ve dermatomiyozit: Güneşle kötüleşen otoimmün hastalıklar.
• Aktinik prurigo, porfiriler ve diğer nadir ışık hastalıkları.

Tedavi Seçenekleri

Döküntü Döneminde

• Güneşten uzak durmak: Döküntüler genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden geçer.
• Kortizonlu kremler: Kaşıntı ve iltihabı azaltmak için hekim önerisiyle kısa süreli kullanılır.
• Antihistaminikler: Ağızdan alınan antihistaminikler kaşıntıyı hafifletebilir.
• Soğuk kompres ve nemlendiriciler: Rahatlatıcıdır.
• Kısa süreli ağızdan kortizon: Yaygın ve şiddetli döküntülerde hekim tarafından birkaç günlük tedavi olarak verilebilir.

Önleyici Tedaviler

• Fototerapi ile deri sertleştirme (hardening): Her yıl tekrarlayan şiddetli PLE'de en etkili önleyici tedavilerdendir. İlkbaharda, güneşli mevsim başlamadan önce, hastanede kontrollü dozlarda dar bant UVB veya PUVA ışık tedavisi uygulanarak deri güneşe alıştırılır. Genellikle birkaç hafta boyunca haftada 2–3 seans yapılır. Ardından deriyi alışkın tutmak için düzenli ve kontrollü güneşe çıkılması önerilir.
• Kademeli güneşe alışma: Hafif olgularda, ilkbaharda kısa sürelerle başlayıp süreyi yavaşça artırarak doğal güneşe kontrollü alışma.
• Kısa süreli koruyucu kortizon: Güneşli bir tatile gidecek ve her seferinde şiddetli atak geçiren seçilmiş hastalarda, hekim tatilin ilk günlerinde kullanılmak üzere kısa süreli tedavi önerebilir.
• Hidroksiklorokin: Diğer yöntemlere yanıt vermeyen dirençli olgularda kullanılabilir; göz kontrolleri gerektirir.
• Diğer seçenekler: Polypodium leucotomos ekstresi, nikotinamid ve beta karoten gibi takviyelerin bazı hastalarda faydalı olabileceği bildirilmiştir; etkinlikleri sınırlıdır ve hekime danışılarak kullanılmalıdır.
• Çok nadir ve ağır olgularda bağışıklık baskılayıcı ilaçlar değerlendirilebilir.

Güneşten Korunma Önerileri

• Geniş spektrumlu güneş kremi: Hem UVB hem de UVA'ya karşı koruma sağlayan (UVA koruma işareti taşıyan), en az SPF 30–50 güneş kremi kullanın. Güneşe çıkmadan 15–30 dakika önce bol miktarda sürün ve her 2 saatte bir, yüzme ve terleme sonrasında yenileyin.
• Güneşin yoğun olduğu saatlerden kaçının: Özellikle 10:00–16:00 saatleri arasında.
• Koruyucu giysiler: Uzun kollu, sık dokunmuş, koyu renkli veya UV korumalı (UPF) giysiler, geniş kenarlı şapka ve güneş gözlüğü.
• Gölgede kalın.
• Cam kenarlarında dikkat: UVA ışınları camdan geçtiğinden, araç ve ev pencerelerine UV filtreli film kaplanabilir.
• Kademeli maruziyet: İlkbaharda ve tatilin ilk günlerinde güneşte kalma süresini kısa tutun ve yavaş yavaş artırın.
• Işık duyarlılığı yapan ilaçlar: Kullandığınız ilaçların güneşle reaksiyon yapıp yapmadığını hekiminize veya eczacınıza sorun.
• Bulutlu havalarda da korunun: UV ışınları bulutların arasından geçebilir. Kar, su ve kum yüzeyleri ışığı yansıtarak maruziyeti artırır.

Gidişat

Polimorf ışık erüpsiyonu genellikle kronik ve tekrarlayıcı bir seyir gösterir; her ilkbahar ve yaz tekrarlayabilir. Ancak birçok hastada yıllar içinde şiddeti azalır ve bazı hastalarda tamamen kaybolur. Hastalık iz bırakmaz ve deri kanserine dönüşmez. Hastaların küçük bir kısmında yıllar içinde lupus veya diğer otoimmün hastalıklar gelişebileceği bildirildiğinden, yeni belirtiler (eklem ağrısı, yorgunluk, ağız yaraları gibi) ortaya çıkarsa hekime başvurulmalıdır.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Güneşe çıktıktan sonra tekrarlayan kaşıntılı döküntüleriniz varsa, döküntüler yaygınsa, yaşam kalitenizi etkiliyorsa veya güneşten korunmaya rağmen geçmiyorsa bir dermatoloji uzmanına başvurun. Döküntü sırasında fotoğraf çekmek tanıya yardımcı olur. Güneşle kötüleşen döküntüye eklem ağrısı, ateş, yorgunluk, ağızda yaralar, saç dökülmesi veya yüzde kelebek şeklinde kızarıklık eşlik ediyorsa lupus açısından değerlendirilmeniz gerekir.

Acil durum: Güneş sonrası yaygın su toplamaları, deride soyulma, yüksek ateş, şiddetli baş ağrısı, bulantı-kusma, bilinç bulanıklığı (güneş çarpması) ya da dudak, dil veya boğazda şişlik, nefes darlığı ve baş dönmesi (ağır alerjik reaksiyon) varsa beklemeden acil servise başvurun.

Polimorf ışık erüpsiyonu dermatoloji (deri ve zührevi hastalıklar) uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Fototerapi uygulamaları dermatoloji kliniklerinin fototerapi ünitelerinde yapılır. Lupus ve diğer otoimmün hastalık şüphesinde romatoloji, ilaca bağlı ışık duyarlılığında ilacı yazan ilgili uzmanlar, çocuklarda çocuk sağlığı ve hastalıkları uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.