Protez stomatiti

Protez Stomatiti Nedir?

Protez stomatiti, takma diş (hareketli protez) kullanan kişilerde protezin temas ettiği ağız mukozasında, özellikle üst damakta görülen kızarıklık ve iltihaplanmadır. "Stomatit" ağız içinin iltihabı anlamına gelir. En sık nedeni, protez yüzeyinde ve altında çoğalan Candida albicans adlı mantardır; bu nedenle "proteze bağlı kandidiyazis" olarak da adlandırılır.

Protez stomatiti çok yaygın bir sorundur; takma diş kullananların yaklaşık üçte biri ile üçte ikisinde görülebilir. Kadınlarda ve yaşlılarda daha sıktır. Çoğu zaman hiçbir şikâyete yol açmaz ve diş hekimi muayenesinde tesadüfen fark edilir. Ciddi bir hastalık değildir ve uygun protez bakımı ile kolayca tedavi edilebilir; ancak tedavi edilmezse tekrarlayabilir ve ağız sağlığını olumsuz etkileyebilir.

Nasıl Oluşur?

Takma dişlerin damağa temas eden yüzeyi, gözle görülmeyen küçük gözenekler içerir. Bu gözeneklere yiyecek artıkları, bakteriler ve mantarlar yerleşir ve zamanla biyofilm adı verilen yapışkan bir mikrop tabakası oluşur. Protez sürekli takılı kaldığında, altındaki damak dokusu tükürüğün temizleyici ve koruyucu etkisinden yoksun kalır. Sıcak, nemli ve oksijeni az olan bu ortam mantarların çoğalması için ideal hale gelir. Ayrıca iyi oturmayan protezlerin yaptığı sürtünme ve baskı dokuyu zayıflatarak enfeksiyona yatkınlık oluşturur.

Protez Stomatiti Türleri (Newton Sınıflaması)

• Tip 1: Damakta küçük, nokta şeklinde kızarıklıklar; genellikle küçük tükürük bezi kanallarının çevresinde.
• Tip 2: Protezin temas ettiği alanın tamamında yaygın kızarıklık. En sık görülen türdür.
• Tip 3: Kızarık zeminde, özellikle damağın orta kısmında küçük, kabarık, nodüler (papiller) doku büyümesi. Genellikle uzun süreli iltihap sonucu oluşur.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Yetersiz protez temizliği: En önemli risk faktörüdür.
• Protezi gece çıkarmadan uyumak: Protezi 24 saat takmak riski belirgin şekilde artırır.
• İyi oturmayan, eski veya hasarlı protezler: Sürtünme ve baskı dokuyu tahriş eder; protezdeki çatlak ve pürüzler mikropların tutunmasını kolaylaştırır.
• Kötü ağız hijyeni
• Ağız kuruluğu: Tükürüğün koruyucu etkisi azalır.
• Sigara kullanımı
• Diyabet: Özellikle kontrolsüz kan şekeri mantar enfeksiyonlarına yatkınlığı artırır.
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması: İleri yaş, HIV, kanser tedavisi, bağışıklık baskılayıcı ilaçlar.
• Bazı ilaçlar: Geniş etkili antibiyotikler, kortikosteroidler (inhaler kortizonlar dahil).
• Beslenme yetersizlikleri: Demir, folik asit, B12 vitamini eksikliği.
• Karbonhidrattan zengin beslenme
• Protez materyaline karşı alerji: Nadir bir nedendir.

Belirtileri Nelerdir?

Protez stomatitinin çoğu zaman hiçbir belirtisi yoktur. Belirti olduğunda şunlar görülebilir:

• Protezin altında kalan damak veya diş eti bölgesinde kızarıklık ve şişlik
• Yanma, hassasiyet veya hafif ağrı, özellikle sıcak ve baharatlı yiyeceklerde
• Ağızda kötü tat veya metalik tat
• Ağız kokusu
• Ağız köşelerinde kızarıklık, çatlama ve yaralar (angüler keilit); çoğu zaman protez stomatitine eşlik eder
• Bazen damakta noktasal kanamalar
• Protez takmada rahatsızlık

Tanı Nasıl Konur?

Tanı genellikle diş hekiminin ağız muayenesi ile konur. Hekim protezi çıkararak altındaki dokuları ve protezin kendisini inceler; protezin uyumu, temizliği ve yaşı değerlendirilir. Gerekli durumlarda mantar varlığını doğrulamak için damaktan ve protez yüzeyinden sürüntü alınarak mikroskobik inceleme veya kültür yapılabilir. Tedaviye rağmen tekrarlayan durumlarda diyabet, kansızlık ve vitamin eksiklikleri gibi altta yatan nedenleri araştırmak için kan testleri istenebilir. Beyaz plak, sertlik veya iyileşmeyen yara gibi şüpheli bulgularda biyopsi gerekebilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavinin temeli protez hijyeninin düzeltilmesidir. İlaç tedavisi tek başına yeterli değildir; protez temizlenmezse enfeksiyon kısa sürede tekrarlar.

Protez Hijyeni

• Protezi her gece çıkarın: Ağız dokularının en az 6–8 saat dinlenmesini sağlayın.
• Günlük fırçalama: Protezi her yemekten sonra ve gece çıkardığınızda yumuşak bir protez fırçası ve sabun veya protez temizleme ürünüyle iç ve dış yüzeylerini fırçalayın. Normal diş macunu aşındırıcı olabilir ve protez yüzeyini çizebilir.
• Dezenfeksiyon: Protezi gece boyunca diş hekiminizin önerdiği protez temizleme tabletlerinin hazırlandığı solüsyonda veya uygun dezenfektan solüsyonda bekletin. Metal parçalı protezlerde çamaşır suyu gibi ürünler kullanılmamalıdır.
• Durulama: Protezi tekrar takmadan önce bol suyla iyice durulayın.
• Ağız içinin temizliği: Protez çıkarıldığında damağınızı, dilinizi ve diş etlerinizi yumuşak bir fırça veya nemli gazlı bezle nazikçe temizleyin.

İlaç Tedavisi

• Mantar ilaçları: Nistatin süspansiyonu, mikonazol jel veya benzeri ilaçlar ağız içine ve protezin damak yüzeyine uygulanır. Genellikle 2–4 hafta kullanılır. Yaygın veya dirençli durumlarda flukonazol gibi ağızdan alınan mantar ilaçları reçete edilebilir.
• Antiseptik gargaralar: Klorheksidin içeren gargaralar hekim önerisiyle kısa süreli kullanılabilir. Protezi klorheksidin solüsyonunda bekletmek de faydalı olabilir; ancak uzun süreli kullanımda dişlerde ve protezde renklenme yapabilir.

Protezin Düzeltilmesi veya Yenilenmesi

İyi oturmayan protezler diş hekimi tarafından düzeltilir, besleme (rebaz) yapılır veya gerekirse yeni protez hazırlanır. Eski ve gözenekli protezler mikropların tutunmasını kolaylaştırdığı için yenilenmesi enfeksiyonun tekrarlamasını önler. Tip 3 protez stomatitinde büyümüş doku cerrahi veya lazer ile düzeltilebilir.

Altta Yatan Nedenlerin Tedavisi

Diyabetin kontrol altına alınması, demir ve vitamin eksikliklerinin giderilmesi, sigaranın bırakılması ve ağız kuruluğunun tedavisi tekrarlamayı önlemede önemlidir. İnhaler kortizon kullananların ilaç sonrası ağızlarını su ile çalkalamaları önerilir.

Protez Stomatitinden Korunma

• Protezinizi her gece çıkarın ve temizleyin; protezle uyumayın.
• Protezinizi her gün fırçalayın ve düzenli olarak dezenfekte edin.
• Çıkardığınız protezi kuru bırakmayın; temiz su veya protez solüsyonu içeren kapalı bir kapta saklayın, böylece şekli bozulmaz.
• Protez yapıştırıcısı kullanıyorsanız artıklarını hem protezden hem de ağzınızdan her gün tamamen temizleyin.
• Protezinizi sıcak veya kaynar su ile yıkamayın; şekli bozulabilir.
• Protez sizi vuruyor, yara açıyor veya oynuyorsa kendiniz düzeltmeye çalışmayın; diş hekiminize başvurun.
• Dişsiz olsanız bile yılda en az bir kez diş hekimi kontrolüne gidin.
• Bol su için, şekerli yiyecekleri azaltın ve sigarayı bırakın.
• Diyabetiniz varsa kan şekerinizi kontrol altında tutun.
• Protezlerin ortalama 5–7 yılda bir diş hekimi tarafından değerlendirilip gerekirse yenilenmesi önerilir; çene kemiği zamanla değiştiği için protezin uyumu bozulabilir.

Bakımevinde Yaşayan ve Bakıma Muhtaç Kişiler

Kendi protez bakımını yapamayan yaşlı veya hasta kişilerde protez stomatiti çok daha sık görülür. Bakım verenlerin protezi her gün çıkarıp temizlemesi, gece suda veya solüsyonda bekletmesi ve ağız içini kontrol etmesi önemlidir. Ağızdaki mantar enfeksiyonları, özellikle yutma güçlüğü olan yaşlılarda akciğer enfeksiyonu riskini de artırabilir. Protezlere isim yazılması, bakımevlerinde karışmasını önler.

Ne Zaman Diş Hekimine Başvurulmalı?

Protezinizin altında kızarıklık, yanma veya ağrı varsa, ağız köşelerinizde çatlaklar oluşuyorsa, protezinizi takmakta zorlanıyorsanız ya da protez oynuyor veya yara açıyorsa diş hekiminize başvurun. Tedaviden sonra şikâyetler tekrar ediyorsa altta yatan nedenlerin araştırılması gerekir.

Acil durum: Protez stomatiti genellikle acil bir durum değildir. Ancak ağızda hızla yayılan ağrılı şişlik, ateş, yutma veya nefes almada zorluk olursa acil servise başvurun. Ağızda iki haftadan uzun süren ve iyileşmeyen yara, beyaz veya kırmızı leke ya da sertlik varsa vakit kaybetmeden hekime görünün; bu bulgular başka hastalıkların belirtisi olabilir.

Protez stomatiti diş hekimleri, protetik diş tedavisi ve ağız, diş ve çene radyolojisi (oral diagnoz) uzmanları tarafından tedavi edilir; altta yatan hastalıklar varsa ilgili tıp uzmanları da sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.