Romatizmal Ateş

Romatizmal Ateş (Kalp Romatizması) Nedir?

Romatizmal ateş, A grubu beta hemolitik streptokok bakterisinin yol açtığı boğaz enfeksiyonundan (streptokok farenjiti veya bademcik iltihabı) yaklaşık 2–4 hafta sonra ortaya çıkabilen, eklemleri, kalbi, beyni ve cildi etkileyen iltihaplı bir hastalıktır. Halk arasında "kalp romatizması" olarak da bilinir; çünkü hastalığın en önemli ve kalıcı sonucu kalp kapakçıklarında oluşan hasardır. Bu kalıcı kapak hasarına romatizmal kalp hastalığı denir.

Romatizmal ateş bir enfeksiyon değil, bağışıklık sisteminin aşırı tepkisidir: Vücudun streptokok bakterisine karşı ürettiği antikorlar, bakteriye benzeyen kalp, eklem ve beyin dokularına da saldırır. Hastalık en sık 5–15 yaş arasındaki çocuklarda görülür. Gelişmiş ülkelerde nadirleşmiş olsa da Türkiye'de hâlâ görülmektedir. İyi haber şudur: Romatizmal ateş, boğaz enfeksiyonlarının doğru tanı alıp uygun antibiyotikle tam süre tedavi edilmesiyle büyük ölçüde önlenebilir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Tedavi edilmeyen veya yetersiz tedavi edilen streptokok boğaz enfeksiyonu: Temel nedendir. Antibiyotiklerin erken bırakılması da risk oluşturur.
• Yaş: 5–15 yaş arası çocuklar.
• Kalabalık yaşam koşulları: Enfeksiyonun kolay yayılması.
• Sağlık hizmetine erişimin kısıtlı olması
• Genetik yatkınlık ve aile öyküsü
• Daha önce romatizmal ateş geçirmiş olmak: Yeni bir streptokok enfeksiyonuyla hastalık tekrarlayabilir ve her atak kalbe ek zarar verebilir.

Streptokok boğaz enfeksiyonu geçiren her çocukta romatizmal ateş gelişmez; ancak tedavi edilmeyenlerde risk belirgin şekilde artar.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler genellikle boğaz enfeksiyonundan 2–4 hafta sonra başlar ve kişiden kişiye değişir:

Eklem Tutulumu (Artrit)

• En sık belirtidir. Diz, ayak bileği, dirsek ve el bileği gibi büyük eklemlerde ağrı, şişlik, kızarıklık ve sıcaklık.
• Gezici özellik gösterir: Bir eklemdeki iltihap birkaç günde geçerken başka bir eklem tutulur.
• Eklemlerde kalıcı hasar bırakmaz.

Kalp Tutulumu (Kardit)

• Hastalığın en ciddi bulgusudur. Kalp kapakçıkları, kalp kası ve kalp zarı etkilenebilir.
• Çarpıntı, nefes darlığı, göğüs ağrısı, çabuk yorulma; muayenede yeni ortaya çıkan kalp üfürümü.
• Bazen hiçbir belirti vermeden yalnızca ekokardiyografide saptanır.

Sinir Sistemi Tutulumu (Sydenham Koresi)

• Enfeksiyondan haftalar ile aylar sonra ortaya çıkabilir.
• Kol, bacak ve yüzde istemsiz, amaçsız, ani hareketler; el yazısının bozulması, eşyaları düşürme.
• Duygusal dalgalanmalar, ağlama nöbetleri, dikkat dağınıklığı.
• Genellikle birkaç ay içinde geçer.

Cilt Belirtileri

• Eritema marginatum: Gövde ve kollarda, kenarları belirgin, ortası soluk, ağrısız ve kaşıntısız pembe halkasal döküntü.
• Deri altı nodüller: Dirsek, diz, el bileği ve omurga üzerinde ağrısız, sert, küçük şişlikler.

Genel Belirtiler

• Ateş
• Halsizlik, yorgunluk
• Karın ağrısı
• Burun kanaması

Romatizmal Kalp Hastalığı (Kalp Romatizmasının Kalıcı Etkisi)

Romatizmal ateşin kalbi tutması sonucu kalp kapakçıklarında kalıcı hasar oluşabilir. Bu hasar özellikle tekrarlayan ataklarla artar ve yıllar içinde ilerleyebilir.

• En sık etkilenen kapak: Mitral kapak; ikinci sıklıkla aort kapağı.
• Kapak darlığı (stenoz) veya kapak yetmezliği (sızıntı) gelişebilir.
• Belirtiler: Eforla nefes darlığı, gece nefes darlığıyla uyanma, çarpıntı, bacaklarda şişlik, çabuk yorulma, öksürük.
• Komplikasyonlar: Kalp yetmezliği, atriyal fibrilasyon gibi ritim bozuklukları, kalpte pıhtı oluşumu ve inme, kalp kapakçığı enfeksiyonu (enfektif endokardit).
• Gebelikte: Kapak hastalığı olan kadınlarda gebelik kalbi zorlayabileceğinden gebelik öncesi ve süresince kardiyoloji takibi gerekir.
• Tedavi: İlaç tedavisi (idrar söktürücüler, ritim düzenleyiciler, kan sulandırıcılar), balonla kapak genişletme (mitral balon valvüloplasti) veya kapak onarımı ya da değişimi ameliyatı.

Tanı Nasıl Konur?

Romatizmal ateşin tek bir tanı testi yoktur. Tanı, belirtiler ve test sonuçlarının birlikte değerlendirildiği Jones kriterlerine göre konur:

• Yakın zamanda geçirilmiş streptokok enfeksiyonunun kanıtı: Boğaz kültürü, hızlı strep testi veya kanda streptokok antikorlarının (ASO, anti-DNaz B) yüksek olması.
• Kan testleri: Sedimantasyon ve CRP gibi iltihap belirteçleri yüksektir.
• Elektrokardiyografi (EKG): Kalp iletiminde gecikme (PR uzaması) görülebilir.
• Ekokardiyografi: Kalp kapakçıklarındaki tutulumu göstermede en önemli tetkiktir; belirti vermeyen kalp tutulumunu da saptayabilir.
• Akciğer grafisi: Kalp büyümesini değerlendirmek için.

Tedavi Seçenekleri

Akut Atağın Tedavisi

• Antibiyotik: Vücutta kalan streptokok bakterisini temizlemek için penisilin (veya alerji varsa başka bir antibiyotik) verilir.
• İltihap giderici tedavi: Eklem ağrısı ve ateş için aspirin veya diğer iltihap giderici ilaçlar; hekim kontrolünde.
• Kortikosteroidler: Ağır kalp tutulumunda kullanılabilir.
• Kalp yetmezliği tedavisi: Gerekli durumlarda idrar söktürücüler ve diğer kalp ilaçları.
• Kore tedavisi: Ağır istemsiz hareketlerde ilaç tedavisi.
• Dinlenme: Özellikle kalp tutulumu olan çocuklarda iyileşene kadar fiziksel aktivite kısıtlanır.

Koruyucu Tedavi (Profilaksi)

Romatizmal ateş geçiren kişilerde yeni bir streptokok enfeksiyonu hastalığı tekrarlatabilir ve kalbe ek zarar verebilir. Bu nedenle düzenli aralıklarla (genellikle 3–4 haftada bir) uzun etkili penisilin iğnesi (benzatin penisilin) uygulanır. Koruyucu tedavinin süresi:

• Kalp tutulumu yoksa: Son ataktan sonra 5 yıl veya 21 yaşına kadar (hangisi daha uzunsa).
• Kalp tutulumu olup kalıcı kapak hasarı yoksa: 10 yıl veya 21 yaşına kadar.
• Kalıcı kapak hasarı varsa: 10 yıl veya 40 yaşına kadar; bazen ömür boyu.

Koruyucu iğnelerin aksatılmaması, kalbi korumanın en önemli yoludur.

Romatizmal Ateşle Yaşam: Okul, Spor ve Takip

• Okul hayatı: Atak geçtikten ve hekim izin verdikten sonra çocuk okula döner. Kore döneminde el yazısı ve dikkat sorunları olabileceğinden öğretmenlerin bilgilendirilmesi faydalıdır.
• Spor ve fiziksel aktivite: Kalp tutulumu olmayan çocuklar iyileşme sonrası normal aktiviteye döner. Kapak hastalığı olanlarda yapılabilecek sporun türü ve yoğunluğu kardiyolog tarafından belirlenir.
• Düzenli kardiyoloji kontrolü: Kalp romatizması geçirenlerde kapak hasarının ilerleyip ilerlemediği belirli aralıklarla ekokardiyografiyle izlenir. Belirti olmasa bile kontrollerin aksatılmaması gerekir.
• İğne takvimi: Koruyucu penisilin iğnesinin tarihleri bir takvime yazılmalı; taşınma, okul değişikliği veya askerlik gibi durumlarda yeni sağlık kuruluşuna bu bilgi iletilmelidir.
• Aile bilinci: Kardeşlerde ve aynı evde yaşayanlarda boğaz enfeksiyonlarının hızla tedavi edilmesi hastalığın tekrarlamasını önlemeye yardımcı olur.

Korunma Yolları

• Boğaz ağrısı, ateş ve bademciklerde iltihap olan çocukları hekime götürün; streptokok enfeksiyonu testle doğrulanıp uygun antibiyotikle tedavi edilmelidir.
• Antibiyotik tedavisini belirtiler geçse bile önerilen süre boyunca (genellikle 10 gün) eksiksiz tamamlayın.
• Romatizmal ateş geçirdiyseniz koruyucu penisilin iğnelerinizi aksatmayın.
• Kalp kapak hastalığınız varsa diş tedavileri ve bazı girişimler öncesinde hekiminizi bilgilendirin; düzenli diş bakımı endokardit riskini azaltır.
• El hijyeni ve kalabalık ortamlarda enfeksiyondan korunma önlemleri.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Çocuğunuzda boğaz enfeksiyonundan birkaç hafta sonra ateş, büyük eklemlerde gezici ağrı ve şişlik, çarpıntı, nefes darlığı, istemsiz hareketler veya ciltte halkasal döküntü fark ederseniz vakit kaybetmeden çocuk doktoruna başvurun. Daha önce romatizmal ateş geçirdiyseniz düzenli kardiyoloji kontrollerine gidin.

Acil durum: Belirgin nefes darlığı, yatarken nefes alamama, göğüs ağrısı, bayılma, hızlı ve düzensiz kalp atışı, bacaklarda hızla artan şişlik ya da ani konuşma bozukluğu, yüzde kayma veya kol-bacakta güçsüzlük (inme belirtisi) varsa beklemeden 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Romatizmal ateş çocuk sağlığı ve hastalıkları, çocuk kardiyolojisi ve çocuk romatolojisi uzmanları tarafından tedavi edilir. Yetişkinlerde ve kalıcı kapak hastalığında kardiyoloji, ameliyat gerektiğinde kalp ve damar cerrahisi, kore tablosunda çocuk nörolojisi, boğaz enfeksiyonlarının tedavisinde aile hekimliği ve kulak burun boğaz uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.