Sjögren Sendromu
Sjögren sendromu; bağışıklık sisteminin gözyaşı ve tükürük bezlerine saldırması sonucu oluşan, kronik ve otoimmün bir hastalıktır. En tipik belirtileri göz ve ağız kuruluğudur; ayrıca yorgunluk, eklem ağrıları ve vajinal kuruluk görülebilir. Tanı için romatoloji ve göz uzmanları kan testleri, Schirmer testi ve biyopsi yapabilir. Kesin bir tedavisi yoktur; ancak yapay gözyaşı, ağız nemlendiricileri, bol su tüketimi ve gerektiğinde ilaçlarla belirtiler kontrol altına alınabilir. Düzenli hekim kontrolleri ve ağız/diş bakımı ihmal edilmemelidir. Ani görme kaybı ve şiddetli belirtilerde acil tıbbi yardım alınmalıdır.
Sjögren Sendromu Nedir?
Sjögren sendromu, bağışıklık sisteminin vücudun nem üreten bezlerine, özellikle gözyaşı bezleri ve tükürük bezlerine saldırdığı uzun süreli (kronik) bir otoimmün hastalıktır. Bezlerdeki iltihap nedeniyle gözyaşı ve tükürük üretimi azalır; bunun sonucunda hastalığın en tipik belirtileri olan göz kuruluğu ve ağız kuruluğu ortaya çıkar.
Sjögren sendromu yalnızca bezleri etkileyen bir hastalık değildir. Eklemler, cilt, akciğerler, böbrekler, sinirler ve kan damarları gibi birçok organı da etkileyebilen sistemik bir hastalıktır. Tek başına görüldüğünde birincil (primer) Sjögren sendromu, romatoid artrit, lupus veya skleroderma gibi başka bir otoimmün hastalıkla birlikte görüldüğünde ikincil (sekonder) Sjögren sendromu olarak adlandırılır.
En sık görülen otoimmün hastalıklardan biridir. Hastaların büyük çoğunluğu kadındır ve hastalık çoğunlukla 40–60 yaşları arasında başlar. Belirtiler yavaş geliştiği ve yaşlanma, ilaç yan etkileri veya menopoza bağlanabildiği için tanı sıklıkla yıllarca gecikebilir.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Sjögren sendromunun kesin nedeni bilinmemektedir. Genetik yatkınlığı olan kişilerde bazı viral enfeksiyonlar gibi çevresel etkenlerin bağışıklık sistemini tetiklemesiyle hastalığın başladığı düşünülmektedir. Hastalık bulaşıcı değildir.
- Kadın cinsiyet: Kadınlarda erkeklere göre yaklaşık dokuz kat daha sık görülür.
- Yaş: En sık 40 yaş üzerinde tanı alır.
- Başka bir otoimmün hastalığın varlığı: Romatoid artrit, lupus, skleroderma, otoimmün tiroit hastalıkları.
- Ailede otoimmün hastalık öyküsü
Belirtileri Nelerdir?
Göz Belirtileri
- Gözlerde kuruluk, yanma, batma ve kum kaçmış hissi
- Gözlerde kaşıntı ve kızarıklık
- Işığa hassasiyet
- Gün içinde artan bulanık görme
- Gözlerde yorgunluk; ekran karşısında ve klimalı ortamlarda artan rahatsızlık
- Gözyaşı azlığı; bazen paradoks olarak tahrişe bağlı aralıklı sulanma
Ağız Belirtileri
- Sürekli ağız kuruluğu ve sık su içme ihtiyacı
- Kuru yiyecekleri çiğneme ve yutmada güçlük
- Konuşurken zorlanma, ses kısıklığı
- Tat alma duyusunda değişiklik
- Dilde çatlaklar, ağızda yanma
- Dişlerde hızla ilerleyen çürükler, özellikle diş dibi çürükleri
- Ağızda tekrarlayan mantar enfeksiyonları
- Tükürük bezlerinde, özellikle kulak önündeki bezlerde şişlik
Diğer Belirtiler
- Belirgin yorgunluk: Hastaların çoğunda görülen ve yaşam kalitesini en çok etkileyen belirtilerden biridir.
- Eklem ve kas ağrıları: Eklem ağrıları, bazen şişlik ve sabah tutukluğu.
- Kuru cilt ve kaşıntı
- Burun kuruluğu, kuru öksürük
- Vajinal kuruluk ve cinsel ilişkide ağrı
- Raynaud fenomeni: Soğukta parmaklarda renk değişikliği.
- Ellerde ve ayaklarda uyuşma, yanma (periferik nöropati)
- Ciltte döküntüler ve damar iltihabına bağlı lekeler
- Akciğer ve böbrek tutulumu
- Hafıza ve konsantrasyon güçlüğü
Olası Komplikasyonlar
- Göz yüzeyi hasarı: Ağır kuruluğa bağlı kornea yaraları ve enfeksiyonlar.
- Diş kayıpları ve ağız enfeksiyonları
- Akciğer tutulumu: Bronşit, akciğer dokusunda iltihap ve sertleşme.
- Böbrek tutulumu: Böbrek iltihabı ve tuz-mineral dengesizlikleri.
- Sinir sistemi tutulumu
- Lenfoma: Sjögren sendromu hastalarında lenf bezi kanseri (lenfoma) riski genel topluma göre artmıştır. Tükürük bezlerinde kalıcı şişlik, lenf bezlerinde büyüme, açıklanamayan ateş, gece terlemesi ve kilo kaybı gibi belirtiler hekime bildirilmelidir.
- Gebelikte: Belirli antikorları (anti-Ro/SSA) taşıyan annelerin bebeklerinde nadiren doğuştan kalp bloğu ve yenidoğan lupusu görülebilir; bu nedenle gebelik yakın takip gerektirir.
Tanı Nasıl Konur?
Tanı, belirtiler, muayene bulguları ve testlerin birlikte değerlendirilmesiyle konur:
- Kan testleri: Antinükleer antikor (ANA), anti-Ro (SSA) ve anti-La (SSB) antikorları, romatoid faktör, kan sayımı, iltihap belirteçleri, immünoglobulin düzeyleri ve kompleman düzeyleri.
- Göz testleri: Gözyaşı miktarını ölçen Schirmer testi (alt göz kapağına yerleştirilen ince bir şerit kâğıdın ıslanma miktarı) ve göz yüzeyindeki hasarı gösteren boyalı testler.
- Tükürük testleri: Belirli bir sürede üretilen tükürük miktarının ölçülmesi.
- Dudak biyopsisi: Alt dudağın iç yüzünden alınan küçük tükürük bezlerinin incelenmesi; tükürük bezlerindeki iltihabı göstererek tanıyı destekler. Lokal anestezi ile kısa sürede yapılır.
- Tükürük bezi ultrasonu: Bezlerdeki yapısal değişiklikleri gösterebilir.
- Organ tutulumuna yönelik testler: Akciğer tomografisi, solunum testleri, böbrek fonksiyon testleri ve idrar tahlili.
Ağız ve göz kuruluğu; bazı ilaçların (antidepresanlar, alerji ilaçları, tansiyon ilaçları, idrar söktürücüler) yan etkisi, yaşlanma, diyabet ve hepatit C gibi başka nedenlerle de görülebilir. Bu ayrım tanı sürecinde önemlidir.
Tedavi Seçenekleri
Sjögren sendromunun kesin tedavisi yoktur; ancak belirtiler etkili şekilde hafifletilebilir ve organ tutulumları kontrol altına alınabilir.
Göz Kuruluğu İçin
- Suni gözyaşı damlaları: Gün içinde düzenli kullanım; sık kullananlar için koruyucu madde içermeyen ürünler tercih edilmelidir.
- Gece için jel veya merhemler
- İltihap giderici göz damlaları: Siklosporin gibi reçeteli damlalar gözyaşı üretimini artırabilir.
- Gözyaşı kanalı tıkaçları (punktal tıkaç): Gözyaşının göz yüzeyinde daha uzun kalmasını sağlar.
- Göz kapağı hijyeni ve ılık kompres
Ağız Kuruluğu İçin
- Sık sık az miktarda su içmek
- Şekersiz sakız çiğnemek veya şekersiz pastil emmek; tükürük salgısını uyarır
- Tükürük yerine geçen spreyler ve jeller
- Tükürük salgısını artıran ilaçlar: Pilokarpin gibi; hekim önerisiyle kullanılır, terleme gibi yan etkileri olabilir.
- Florürlü diş macunu ve diş hekiminin önerdiği flor uygulamalarıyla çürüklerin önlenmesi
Sistemik Tedaviler
- Hidroksiklorokin: Eklem ağrıları, yorgunluk ve cilt belirtilerinde kullanılabilir. Göz üzerindeki olası yan etkileri nedeniyle düzenli göz muayenesi gerekir.
- Ağrı kesiciler: Eklem ve kas ağrıları için.
- Kortizon ve bağışıklık baskılayıcı ilaçlar: Akciğer, böbrek, sinir sistemi tutulumu veya damar iltihabı gibi ciddi organ tutulumlarında.
- Biyolojik ilaçlar: Seçilmiş ağır vakalarda kullanılabilir.
Seyir
Sjögren sendromu çoğu hastada yavaş seyirli bir hastalıktır. Belirtiler yıllar içinde dalgalanmalar gösterebilir; bazı dönemlerde kuruluk ve yorgunluk artarken bazı dönemlerde azalır. Hastaların çoğunda hastalık yalnızca bezlerle sınırlı kalır ve yaşam süresi etkilenmez. Organ tutulumu olan hastalarda ise düzenli izlem ve uygun tedavi önemlidir. Lenfoma riskinin erken fark edilmesi için düzenli romatoloji kontrolleri ve yeni belirtilerin zamanında bildirilmesi gereklidir.
Günlük Yaşam İçin Öneriler
- Ortam nemlendiricisi kullanın; klimalı, rüzgârlı ve dumanlı ortamlardan kaçının.
- Ekran karşısında çalışırken sık göz kırpmayı unutmayın ve düzenli molalar verin.
- Dışarıda yan tarafları kapalı (rüzgâr koruyuculu) gözlükler kullanın.
- Ağız kuruluğunu artırabilecek alkol, kafein ve sigaradan kaçının.
- Şekerli ve asitli yiyecek-içecekleri sınırlayın; yemeklerden sonra ağzınızı çalkalayın.
- Diş hekiminize 3–6 ayda bir kontrole gidin.
- Kullandığınız ilaçları hekiminizle gözden geçirin; bazıları kuruluğu artırabilir.
- Cildinizi düzenli nemlendirin.
- Yorgunlukla baş etmek için düzenli uyku ve hafif-orta düzeyde düzenli egzersiz yapın.
- Gebelik planlıyorsanız önceden romatoloğunuza danışın.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
- Uzun süredir devam eden göz ve ağız kuruluğunuz varsa
- Dişlerinizde kısa sürede çok sayıda çürük oluştuysa
- Tükürük bezlerinizde tekrarlayan veya kalıcı şişlik varsa
- Kuruluk şikâyetlerine eklem ağrısı ve yorgunluk eşlik ediyorsa
- Sjögren tanınız varken lenf bezlerinde büyüme, açıklanamayan ateş, gece terlemesi veya kilo kaybı fark ettiyseniz
- Nefes darlığı, kuru öksürük veya ellerde-ayaklarda uyuşma başladıysa
Acil durum: Gözde ani ağrı, belirgin kızarıklık ve görmede azalma varsa beklemeden göz acil servisine başvurun.
Sjögren sendromu romatoloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Göz bulguları için göz hastalıkları, ağız ve diş sağlığı için diş hekimleri ve organ tutulumlarına göre diğer uzmanlar tedaviye katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Sjögren sendromu bulaşıcı mıdır?
Hayır, Sjögren sendromu bulaşıcı değildir. Otoimmün bir hastalıktır, yani kişinin kendi bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi dokularına saldırmasıyla oluşur.
Sjögren sendromu vücudun başka bölgelerini de etkiler mi?
Evet, sadece göz ve ağız değil; eklemler, akciğerler, böbrekler, karaciğer ve sinir sistemi gibi birçok organı etkileyebilir. Bu nedenle düzenli takip ve belirtilere göre ek tedaviler gerekebilir.
Sjögren sendromu ile günlük yaşamda nelere dikkat edilmelidir?
Bol su içmek, şekersiz sakız çiğnemek, nemlendirici göz damlası kullanmak ve ağız hijyenine özen göstermek belirtileri hafifletir. Dengeli beslenme ve düzenli doktor kontrolü ile yaşam kalitesi artırılabilir.
Kendi durumunuzu yazın, Sjögren Sendromu ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →