Alerjik Rinit

Alerjik Rinit Nedir?

Alerjik rinit, vücudun bağışıklık sisteminin polen, ev tozu akarı, küf gibi aslında zararsız olan alerjenlere karşı aşırı tepki göstermesi sonucu burun iç yüzeyindeki mukozanın iltihaplanmasıdır. Halk arasında "saman nezlesi" veya "bahar alerjisi" olarak da bilinir. Alerjenlere maruz kaldığında vücut histamin ve diğer kimyasalları salgılar, bu da hapşırma, burun akıntısı ve kaşıntı gibi belirtilere yol açar.

Bu hastalık, süre açısından "intermittan" (aralıklı) ve "persistan" (sürekli) olarak sınıflandırılır. Mevsimsel alerjik rinit genellikle polenlerin yaygın olduğu ilkbahar ve yaz aylarında görülürken, yıl boyu süren alerjik rinit genellikle ev tozu akarları, hayvan tüyleri veya küf gibi ev içi alerjenlerden kaynaklanır. Alerjik rinit bulaşıcı bir hastalık değildir; ancak astım, sinüzit ve orta kulak enfeksiyonu gibi komplikasyonlara zemin hazırlayabilir. Toplumda oldukça yaygın olup, yaşamı tehdit edici olmasa da iş ve okul performansını olumsuz etkileyebilir.

Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler alerjenle temastan sonra genellikle dakikalar içinde başlar ve kişiden kişiye şiddeti değişebilir. En görülen belirtiler şunlardır:

• Sık ve şiddetli hapşırma nöbetleri, özellikle sabahları
• Berrak ve sulu burun akıntısı
• Burun kaşıntısı ve burun tıkanıklığı
• Geniz akıntısı ve buna bağlı öksürük
• Gözlerde kaşıntı, kızarıklık ve sulanma (alerjik konjonktivit)
• Damak, boğaz, kulak içi kaşıntısı
• Yorgunluk, halsizlik ve uyku kalitesinde bozulma
• Bazı kişilerde baş ağrısı ve yüzde basınç hissi

Belirtiler genellikle mevsimsel değişimlere bağlı olarak artabilir. Ayrıca gece tıkanıklığı nedeniyle uyku bölünmesi ve gün içinde yorgunluk sık görülür. Burun tıkanıklığına bağlı olarak horlama ve ağız kuruluğu da gelişebilir.

Uyarı: Alerjik rinit belirtileri, özellikle astım veya başka bir solunum yolu hastalığı olan kişilerde hırıltılı solunum, göğüs ağrısı veya nefes darlığı ile birlikteyse; bu durum ciddi bir alerjik reaksiyonun habercisi olabilir. Acil tıbbi yardım alınız.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Alerjik rinit, bağışıklık sisteminin alerjenlere karşı yanlış savaş açmasıyla oluşur. Bu süreçte özellikle IgE antikorları ve mast hücreleri önemli rol oynar. Genellikle genetik yatkınlık ve çevresel etkenler bir araya geldiğinde ortaya çıkar. Yaygın alerjenler şunlardır:

• Polenler: Ağaç, çimen ve yabani ot polenleri
• Ev tozu akarları: Mikroskobik canlılar; yatak, halı ve döşemelerde bulunur
• Küf mantarları: Nemli ortamlarda üreyen sporlar
• Hayvan tüyü, salyası ve idrarı (kedi, köpek, kuş)
• Hamamböceği dışkısı ve artıkları

Kimyasal tahriş ediciler (parfüm, sigara dumanı, bazı temizlik ürünleri) belirtileri şiddetlendirebilir; ancak gerçek alerjen değillerdir. Risk faktörleri arasında ailede astım veya alerjik hastalık öyküsü, bireysel atopi (egzama veya gıda alerjisi), sigara dumanına maruziyet (pasif içicilik), hava kirliliği ve endüstriyel tozlar yer alır. Ayrıca, bebeklik döneminde aşırı hijyen nedeniyle bağışıklık sisteminin yeterince uyarılmaması da alerji gelişimini kolaylaştırabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Helekanınız tanı için önce detaylı bir öykü alır ve geniz-burun muayenesi yapar. Muayenede burun mukozasının soluk, ödemli ve akıntılı olduğu görülebilir. Öykü ve muayene bulguları tanı için genellikle yol göstericidir. Kesin tanı ve alerjen tespiti için aşağıdaki testler istenebilir:

• Deri prik testi: Ön kol veya sırt derisine küçük çizikler atılarak alerjen özleri uygulanır; 15-20 dakika içinde oluşan kabarcık ve kızarıklık değerlendirilir.
• Spesifik IgE testi: Kanda belirli alerjenlere karşı IgE antikorlarının ölçümüdür.
• Total IgE ve eozinofil sayımı: Alerjik yatkınlığın desteklenmesinde kullanılır.
• Burun sürüntüsünde eozinofil tespiti: Bazı merkezlerde yapılabilir.

Alerjik rinit, soğuk algınlığı ve diğer rinit türleriyle karışabileceği için ayrıcı tanı önemlidir. Bu nedenle belirtileriniz uzun sürüyorsa veya sık tekrarlıyorsa bir Kulak Burun Boğaz hekimine başvurmalısınız. Hekiminiz gerek görürse alerji testleri yapılmak üzere sizi bir alerji uzmanına da yönlendirebilir. Ayrıca belirtilerin 1 haftadan uzun sürmesi, mevsimsel tekrarlar ve burun tıkanıklığına eşlik eden sinüs ağrısı durumunda hekime başvurulmalıdır.

Tedavi ve Korunma

Alerjik rinit tedavisinin temelini alerjenlerden kaçınma oluşturur. Kaçınma tek başına yeterli olmadığında ilaç tedavisine başvurulur. Tedavide amaç belirtileri kontrol altına almak, uyku ve iş verimini düzeltmek ve komplikasyonları önlemektir. Tedaviye yanıt kişiden kişiye değişir; birkaç haftalık düzenli kullanımda belirtiler kontrol altına alınmıyorsa, kontrol için tekrar doktora gidilmesi gerekebilir.

Korunma ve kaçınma önerileri:

• Polen mevsiminde pencereleri kapalı tutun, iç mekanda klimaları kullanın ve dışarı çıkarken maske takın.
• Ev tozu akarlarına karşı yatak, yastık ve yorganlar için alerjen geçirmeyen kılıflar kullanın; çarşafları 60°C'nin üzerinde yıkayın.
• Halı ve peluş oyuncakları kaldırın; perdeleri yıkanabilir tipte seçin.
• Evde nem oranını %30-50 arasında tutun; nem açısından uygun yerlerde küf gelişimini engelleyin.
• Evcil hayvanların yatak odasına girmesine izin vermeyin; düzenli temizlik ve yıkama yapın.
• Sigara dumanından uzak durun; hava filtresi kullanın.

İlaç tedavisinde genellikle aşağıdaki gruplardan biri veya birkaçı kullanılır:

• Antihistaminikler: Hapşırma, kaşıntı ve akıntıyı azaltır (oral veya burun spreyi).
• Kortikosteroid burun spreyleri: Burun içindeki inflamasyonu en güçlü ve etkili şekilde baskılar; günlük düzenli kullanılması önemlidir.
• Lökotrien antagonistleri (montelukast): Özellikle astımın eşlik ettiği durumlarda tercih edilebilir.
• Dekonjestanlar: Burun tıkanıklığını azaltmak için kısa süreli kullanılır (oral formlar tansiyonu yükseltebileceği için dikkatli olunmalıdır).

İlaçlarla yeterli yanıt alınamayan veya kaçınmanın güç olduğu hastalarda alerjen immünoterapisi (alerji aşısı, bazen dilaltı damla) uygulanabilir. Bu tedavi, bağışıklık sisteminin alerjene karşı tolerans geliştirmesini sağlar ve uzun süreli yarar sağlayabilir. İmmünoterapi 3-5 yıl sürebilir, ancak etkinliği yüksektir.

Hangi tedavinin seçileceği, yaşınız, belirtilerinizin şiddeti, alerjen türü ve eşlik eden hastalıklar dikkate alınarak hekim tarafından belirlenmelidir. Reçetesiz satılan bazı dekonjestan burun damlaları uzun süre kullanılmamalıdır; aksi halde bağımlılık ve daha şiddetli tıkanıklık oluşabilir. Bu nedenle herhangi bir ilacı düzenli kullanmadan önce doktorunuza danışın.