Bruselloz
Bruselloz, hayvanlardan insanlara bulaşan bakteriyel bir enfeksiyon hastalığıdır. Pastörize edilmemiş süt ürünleri ve çiğ et ile bulaşır. Belirtileri ateş, gece terlemesi, yorgunluk, eklem ağrısı gibi grip benzeri şikayetlerdir. Tanıda kan kültürü ve serolojik testler kullanılır. Tedavide uzun süreli antibiyotik kombinasyonu gerekir. Korunmak için pastörize süt ürünleri tüketilmeli, çiğ et temasında hijyene dikkat edilmeli ve hayvan aşıları yaptırılmalıdır.
Bruselloz Nedir?
Bruselloz (halk arasında Malta humması), Brucella adlı bakterilerin neden olduğu, hayvanlardan insanlara bulaşan (zoonotik) bir enfeksiyon hastalığıdır. Bakteri başta koyun, keçi, sığır ve domuz olmak üzere çiftlik hayvanlarında bulunur. İnsanlara en sık pastörize edilmemiş (çiğ) süt ve sütten yapılan taze peynir, tereyağı, kaymak ve dondurma gibi ürünlerin tüketilmesiyle bulaşır.
Bruselloz, dünyada en yaygın zoonotik hastalıklardan biridir ve Akdeniz havzası, Orta Doğu, Orta Asya ve Latin Amerika'da sık görülür. Türkiye'de de hayvancılığın yaygın olduğu bölgelerde, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da önemli bir halk sağlığı sorunudur. Ülkemizde bildirimi zorunlu hastalıklar arasında yer alır.
Bruselloz, uzun süren ve inip çıkan ateş, terleme, eklem ve kas ağrıları ile seyreder. Belirtileri başka birçok hastalığa benzediği için tanı gecikebilir. Erken tanı konup uygun antibiyotik tedavisi yeterli sürede verildiğinde hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşir. Ancak tedavi edilmediğinde veya eksik tedavi edildiğinde hastalık kronikleşebilir, tekrarlayabilir ve kemik-eklem, kalp ve sinir sistemi gibi organlarda ciddi komplikasyonlara yol açabilir.
Nasıl Bulaşır?
- Çiğ süt ve süt ürünleri: En sık bulaşma yoludur. Kaynatılmamış süt, pastörize edilmemiş sütten yapılan taze peynir (özellikle salamurası kısa süreli tutulmuş beyaz peynir ve otlu peynir), tereyağı, kaymak ve dondurma.
- Hasta hayvanlarla doğrudan temas: Özellikle doğum veya düşük yapan hayvanların yavru zarı, kanı ve vajinal salgılarıyla korunmasız temas; ciltteki küçük yaralardan veya gözden bulaşabilir.
- Solunum yoluyla: Hayvan ahırlarında, mezbahalarda ve laboratuvarlarda bakteri içeren tozların solunması.
- Az pişmiş et ve sakatat tüketimi (daha nadir)
- İnsandan insana bulaşma: Çok nadirdir; anne sütüyle, cinsel temasla, kan veya organ nakliyle bulaşma bildirilmiştir.
Kuluçka süresi genellikle 2–4 haftadır; ancak birkaç gün ile birkaç ay arasında değişebilir.
Risk Grupları
- Çiğ süt ve pastörize edilmemiş süt ürünleri tüketenler
- Hayvancılıkla uğraşanlar, çobanlar ve çiftçiler
- Veteriner hekimler ve veteriner sağlık teknisyenleri
- Mezbaha ve et işleme tesisi çalışanları, kasaplar
- Mikrobiyoloji laboratuvarı çalışanları
- Avcılar
- Kırsal bölgelerde yaşayanlar ve hastalığın yaygın olduğu bölgelere seyahat edenler
Belirtileri Nelerdir?
Bruselloz belirtileri genellikle özgül değildir ve grip, tifo, tüberküloz veya romatizmal hastalıklarla karışabilir. Belirtiler aniden veya sinsi şekilde başlayabilir:
Genel Belirtiler
- Ateş: En sık belirtidir. Özellikle akşamları yükselen, sabahları düşen, dalgalı seyreden ateş tipiktir. Ateş günler veya haftalar boyunca inip çıkabilir.
- Aşırı terleme: Özellikle geceleri, keskin ve ekşi kokulu terleme.
- Halsizlik ve yorgunluk
- Titreme ve üşüme
- İştahsızlık ve kilo kaybı
- Baş ağrısı
Kas-İskelet Sistemi Belirtileri
- Eklem ağrıları, özellikle kalça, diz ve ayak bileği gibi büyük eklemlerde
- Bel ve sırt ağrısı: Omurga tutulumunu (spondilit) düşündürür; özellikle bel omurlarında
- Bel-kalça eklemi (sakroiliak eklem) ağrısı
- Kas ağrıları
Diğer Belirtiler
- Karaciğer ve dalak büyümesi
- Lenf bezlerinde şişlik
- Erkeklerde testis ağrısı ve şişliği (orşit, epididimit)
- Öksürük
- Depresif ruh hali, sinirlilik, uyku bozuklukları
- Karın ağrısı, bulantı, kabızlık
Olası Komplikasyonlar
- Kemik ve eklem tutulumu: En sık komplikasyondur. Omurga iltihabı (spondilit), sakroiliit ve artrit. Omurga tutulumu tedavi edilmezse omurlarda hasar ve apseye yol açabilir.
- Nörobruselloz: Beyin ve sinir sistemi tutulumu; menenjit, ensefalit, sinir hasarı. Nadirdir ancak ciddidir.
- Endokardit: Kalp kapakçıklarının enfeksiyonu. Nadir görülür; ancak brusellozda ölümlerin en önemli nedenidir.
- Testis ve epididim iltihabı
- Karaciğer ve dalak apseleri
- Gebelikte: Düşük, erken doğum ve bebeğe bulaşma riski.
- Kronik bruselloz: Uzun süren yorgunluk, ağrılar ve tekrarlayan ateş atakları.
- Nüks (tekrarlama): Özellikle tedavinin yetersiz süre veya düzensiz kullanılmasından sonra.
Tanı Nasıl Konur?
- Öykü: Çiğ süt veya taze peynir tüketimi, hayvanlarla temas ve meslek sorgulanması tanıda çok önemlidir.
- Kan kültürü: Bakterinin kandan üretilmesi kesin tanı sağlar. Bakteri yavaş ürediği için sonuç birkaç gün ile haftalar sürebilir; laboratuvara bruselloz şüphesi bildirilmelidir.
- Serolojik testler: Kanda Brucella'ya karşı antikorların araştırılması (Rose Bengal testi, Standart Tüp Aglütinasyon testi / Wright testi, Coombs'lu aglütinasyon testi, ELISA). Tanıda en sık kullanılan yöntemlerdir.
- Kemik iliği kültürü: Kan kültürü negatif olduğunda daha yüksek tanı başarısı sağlayabilir.
- PCR testleri
- Kan sayımı ve karaciğer testleri
- Görüntüleme: Omurga tutulumu şüphesinde MR, karaciğer ve dalak için ultrason, kalp tutulumu şüphesinde ekokardiyografi.
Tedavi Seçenekleri
Bruselloz, bakterinin hücre içinde yaşayabilme özelliği nedeniyle tek bir antibiyotikle değil, birden fazla antibiyotiğin birlikte ve uzun süre kullanılmasıyla tedavi edilir:
- Standart tedavi: Genellikle doksisiklin ile birlikte rifampisin veya streptomisin/gentamisin gibi bir başka antibiyotik kullanılır. Tedavi süresi genellikle en az 6 haftadır.
- Komplikasyonlu brusellozda: Omurga tutulumu, nörobruselloz ve endokarditte tedavi süresi aylarca uzayabilir ve üçlü antibiyotik kombinasyonları kullanılabilir. Endokardit ve büyük apselerde cerrahi tedavi gerekebilir.
- Gebelerde ve çocuklarda: Doksisiklin gebelikte ve 8 yaş altındaki çocuklarda kullanılmaz; bu gruplarda farklı antibiyotik kombinasyonları tercih edilir.
- Destek tedavisi: Dinlenme, ateş düşürücü ve ağrı kesiciler, bol sıvı.
Önemli: Belirtiler birkaç gün içinde düzelse bile antibiyotikler hekimin önerdiği sürenin sonuna kadar düzenli olarak kullanılmalıdır. Erken bırakılan veya düzensiz kullanılan tedavi, hastalığın tekrarlamasının en önemli nedenidir. Tedavi sonrası belirli aralıklarla kontrol muayenesi yapılmalıdır.
Korunma Yolları
- Çiğ süt içmeyin: Sütü tüketmeden önce mutlaka kaynatın veya pastörize süt tercih edin. Kaynatırken süt kabardıktan sonra birkaç dakika daha kaynamaya devam etmelidir.
- Taze peynir tüketiminde dikkatli olun: Pastörize edilmemiş sütten yapılan taze peynir, otlu peynir, tereyağı, kaymak ve dondurma tüketmeyin. Pastörize sütten yapılmış, güvenilir kaynaklardan alınan ürünleri tercih edin. Peynir yapımında kullanılacak sütün de kaynatılması veya pastörize edilmesi gerekir.
- Etleri iyice pişirin.
- Hayvanlarla çalışırken korunun: Özellikle hayvan doğumu ve düşük sırasında eldiven, maske, gözlük ve koruyucu önlük kullanın; yavru zarı ve atıkları güvenli şekilde imha edin; işlem sonrası ellerinizi iyice yıkayın.
- Hayvanların aşılanması ve hasta hayvanların kontrolü: Hayvanlarda brusellozla mücadele, insanlarda hastalığı önlemenin en etkili yoludur. Hayvanlarda düşük ve yavru atma görülürse veteriner hekime bildirilmelidir.
- Laboratuvar çalışanları: Uygun biyogüvenlik önlemlerine uymalıdır.
İnsanlar için bruselloz aşısı bulunmamaktadır.
Sık Sorulan Sorular
- Bruselloz tamamen iyileşir mi? Uygun ve yeterli süreli tedaviyle hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşir.
- Bruselloz insandan insana bulaşır mı? Çok nadiren bulaşır; hasta kişiyle günlük temas sorun oluşturmaz.
- Salamurada bekletilen peynir güvenli midir? Uzun süre (aylarca) salamurada olgunlaştırılan peynirlerde bakteri sayısı azalabilir; ancak güvenlik garanti edilemez. En güvenli yöntem pastörize veya kaynatılmış sütten yapılmış peynir tüketmektir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Birkaç günden uzun süren, özellikle akşamları yükselen ateş, gece terlemesi, halsizlik, eklem ve bel ağrısı gibi belirtileriniz varsa ve çiğ süt veya taze peynir tükettiyseniz ya da hayvanlarla temasınız olduysa bir enfeksiyon hastalıkları uzmanına başvurun. Hekiminize beslenme alışkanlıklarınızı ve hayvan temasınızı mutlaka belirtin.
Acil durum: Yüksek ateşle birlikte şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç bulanıklığı, havale; nefes darlığı, göğüs ağrısı ve çarpıntı; ya da bel ağrısıyla birlikte bacaklarda güçsüzlük, uyuşma veya idrar-dışkı kaçırma gelişirse beklemeden acil servise başvurun.
Bruselloz enfeksiyon hastalıkları ve klinik mikrobiyoloji uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk enfeksiyon hastalıkları, omurga tutulumunda ortopedi ve beyin ve sinir cerrahisi, kalp tutulumunda kardiyoloji ve kalp ve damar cerrahisi uzmanları sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Bruselloz nasıl bulaşır?
Bruselloz, genellikle pastörize edilmemiş süt ve süt ürünlerinin tüketilmesiyle, çiğ veya az pişmiş et ile, ya da enfekte hayvanların kan, süt veya doğum artıklarıyla doğrudan temas sonucu bulaşır. Ayrıca, laboratuvar ortamında aerosol yoluyla da bulaşabilir.
Bruselloz belirtileri ne zaman ortaya çıkar?
Belirtiler genellikle bakteriyi aldıktan 1-3 hafta sonra ortaya çıkar. Ancak bu süre bazen aylara uzayabilir. Hastalık grip benzeri semptomlarla başlar; ateş, gece terlemesi, halsizlik ve eklem ağrıları en sık görülen belirtilerdir.
Bruselloz tedavi edilmezse ne olur?
Tedavi edilmezse bruselloz kronikleşebilir ve kalp, eklem, karaciğer ve sinir sistemi gibi önemli organlarda kalıcı hasarlara yol açabilir. Süregenleşen hastalık aylarca hatta yıllarca tekrarlayan ateş ve yorgunluk şikayetlerine neden olabilir. Bu nedenle erken tanı ve düzenli tedavi çok önemlidir.
Pastörize süt ürünleri brusellozu önler mi?
Evet, pastörizasyon bakterileri öldürür. Pastörize edilmiş süt ve süt ürünleri tüketmek, brusellozdan korunmanın en etkili yollarından biridir. Çiğ sütten yapılan peynir gibi ürünlerden ise uzak durulmalıdır.
Bruselloz insandan insana bulaşır mı?
Bruselloz genellikle hayvanlardan insanlara bulaşır. İnsandan insana doğrudan bulaşma oldukça nadirdir; ancak anne sütü, cinsel temas veya kan transfüzyonu gibi yollarla çok nadir vakalar bildirilmiştir.
Kendi durumunuzu yazın, Bruselloz ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →