Hipertansiyon

Hipertansiyon Nedir?

Hipertansiyon (yüksek tansiyon), kalbin pompaladığı kanın atardamar duvarlarına uyguladığı basıncın sürekli olarak normalden yüksek olmasıdır. Tansiyon iki değerle ifade edilir: Kalbin kasıldığı andaki basınç olan sistolik (büyük) tansiyon ve kalbin gevşediği andaki basınç olan diyastolik (küçük) tansiyon. Tansiyon milimetre cıva (mmHg) birimiyle ölçülür; örneğin "120/80 mmHg" şeklinde yazılır.

Hipertansiyon, dünyada ve Türkiye'de en sık görülen kronik hastalıklardan biridir. Yetişkinlerin yaklaşık üçte biri hipertansiyon hastasıdır ve bu oran yaşla birlikte belirgin şekilde artar. En önemli sorunlardan biri, hipertansiyonu olan kişilerin önemli bir kısmının bundan habersiz olmasıdır.

Hipertansiyona "sessiz katil" denir; çünkü çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Ancak yıllar içinde kalbe, beyne, böbreklere, gözlere ve damarlara sessizce zarar verir. Tedavi edilmeyen hipertansiyon; kalp krizi, inme (felç), kalp yetmezliği, böbrek yetmezliği ve görme kaybının en önemli nedenlerinden biridir. İyi haber şudur: Hipertansiyon kolayca ölçülebilir, yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaç tedavisiyle etkili bir şekilde kontrol altına alınabilir ve bu sayede ciddi komplikasyonların büyük kısmı önlenebilir.

Tansiyon Değerleri

Muayenehanede ölçülen tansiyon değerleri genel olarak şöyle sınıflandırılır (farklı kılavuzlarda küçük farklılıklar bulunabilir):

• Normal: 120/80 mmHg'nin altı
• Yüksek-normal: 130–139 / 85–89 mmHg
• Evre 1 hipertansiyon: 140–159 / 90–99 mmHg
• Evre 2 hipertansiyon: 160–179 / 100–109 mmHg
• Evre 3 hipertansiyon: 180/110 mmHg ve üzeri

Hipertansiyon tanısı tek bir ölçüme göre konmaz; farklı günlerde yapılan birden fazla ölçüm veya ev ve 24 saatlik ölçümlerle doğrulanması gerekir. Evde yapılan ölçümlerde 135/85 mmHg ve üzeri değerler yüksek kabul edilir.

Hipertansiyon Türleri ve Nedenleri

Primer (Esansiyel) Hipertansiyon

Hipertansiyon hastalarının büyük çoğunluğunda (yaklaşık %90–95'inde) belirli bir neden bulunamaz. Genetik yatkınlık ve yaşam tarzı etkenlerinin birlikte rol oynadığı bu türe primer veya esansiyel hipertansiyon denir. Genellikle yıllar içinde yavaş yavaş gelişir.

Sekonder Hipertansiyon

Belirli bir hastalık veya ilaca bağlı gelişen hipertansiyondur. Genellikle daha ani başlar, genç yaşta ortaya çıkabilir ve daha yüksek değerlere ulaşabilir:

• Böbrek hastalıkları
• Böbrek atardamarı darlığı
• Uyku apnesi
• Hormon hastalıkları: Primer hiperaldosteronizm (böbrek üstü bezinden fazla aldosteron salgılanması), Cushing sendromu, feokromositoma, tiroid hastalıkları, hiperparatiroidi.
• Aort koarktasyonu: Doğuştan aort damarında daralma.
• İlaçlar ve maddeler: Doğum kontrol hapları, iltihap giderici ağrı kesiciler, kortizon, burun açıcı spreyler ve soğuk algınlığı ilaçları, bazı antidepresanlar, kokain, amfetamin ve meyan kökü.
• Aşırı alkol kullanımı

Risk Faktörleri

• İleri yaş
• Ailede hipertansiyon öyküsü
• Fazla kilo ve obezite
• Aşırı tuz tüketimi: Türkiye'de tuz tüketimi önerilen miktarın oldukça üzerindedir ve hipertansiyonun önemli nedenlerinden biridir.
• Hareketsiz yaşam
• Sebze ve meyveden fakir beslenme; potasyum alımının düşük olması
• Aşırı alkol tüketimi
• Sigara: Tansiyonu geçici olarak yükseltir ve damarlara zarar verir.
• Kronik stres
• Diyabet ve yüksek kolesterol
• Kronik böbrek hastalığı
• Uyku apnesi

Belirtileri Nelerdir?

Hipertansiyon çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Kişi kendini tamamen iyi hissedebilir. Bu nedenle tansiyonu düzenli olarak ölçtürmek, hipertansiyonu fark etmenin tek güvenilir yoludur. Tansiyon çok yüksek değerlere ulaştığında veya organ hasarı geliştiğinde şu belirtiler görülebilir:

• Baş ağrısı, özellikle sabahları ve ense bölgesinde
• Baş dönmesi
• Bulanık görme
• Kulak çınlaması
• Burun kanaması
• Çarpıntı
• Göğüs ağrısı
• Nefes darlığı
• Yorgunluk

Bu belirtiler hipertansiyona özgü değildir ve başka nedenlere de bağlı olabilir. Belirti olmaması, tansiyonun normal olduğu anlamına gelmez.

Hipertansiyonun Yol Açabileceği Sorunlar

• Kalp: Kalp kasında kalınlaşma, kalp yetmezliği, koroner arter hastalığı ve kalp krizi, atriyal fibrilasyon gibi ritim bozuklukları.
• Beyin: İnme (felç), beyin kanaması, geçici iskemik atak, bunama (vasküler demans).
• Böbrekler: Böbrek fonksiyonlarında bozulma ve böbrek yetmezliği.
• Gözler: Retina damarlarında hasar (hipertansif retinopati) ve görme kaybı.
• Damarlar: Damar sertliği, aort anevrizması ve aort diseksiyonu, bacak damarlarında daralma.
• Cinsel işlev bozukluğu

Tanı Nasıl Konur?

• Muayenehane ölçümü: Doğru ölçüm için kişi en az 5 dakika dinlenmiş, sırtı desteklenmiş şekilde oturmalı, kolu kalp hizasında olmalı, ölçümden önceki 30 dakika içinde kahve, sigara ve egzersizden kaçınılmalıdır. Kolun büyüklüğüne uygun manşon kullanılmalı ve birkaç ölçüm alınmalıdır.
• Evde tansiyon ölçümü: Onaylı, koldan ölçüm yapan dijital cihazlarla, sabah ve akşam birer kez birkaç gün süreyle yapılan ölçümler tanı ve takipte çok değerlidir.
• 24 saatlik ambulatuvar tansiyon ölçümü (Holter): Gün boyunca belirli aralıklarla otomatik ölçüm yapan bir cihazla gece ve gündüz tansiyonun değerlendirilmesi. "Beyaz önlük hipertansiyonu" (yalnızca hekim yanında yükselen tansiyon) ve "maskeli hipertansiyon" (muayenehanede normal, günlük yaşamda yüksek tansiyon) tanısında önemlidir.
• Organ hasarı ve risk değerlendirmesi: Kan testleri (böbrek fonksiyonları, elektrolitler, kan şekeri, kolesterol), idrar tahlili ve idrarda protein, EKG, gerektiğinde ekokardiyografi ve göz dibi muayenesi.
• Sekonder hipertansiyon araştırması: Genç yaşta başlayan, ani gelişen, çok yüksek veya ilaçlara dirençli hipertansiyonda ilgili hormon testleri ve görüntülemeler.

Tedavi Seçenekleri

Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Tüm hipertansiyon hastalarında tedavinin temelidir. Yüksek-normal tansiyonu olanlarda hipertansiyon gelişmesini önleyebilir, hafif hipertansiyonda tek başına yeterli olabilir ve ilaç kullananlarda ilaç ihtiyacını azaltır:

• Tuzu azaltın: Günlük tuz tüketimini 5 gramın (yaklaşık bir çay kaşığı) altına indirin. Hazır gıdalar, turşu, salamura, peynir, sucuk, salam, cips ve ekmekteki gizli tuza dikkat edin; yemeklere sofrada tuz eklemeyin.
• Sağlıklı kiloyu koruyun: Fazla kilolu kişilerde her kilogram kayıp tansiyonu düşürmeye yardımcı olur.
• DASH tarzı beslenme: Sebze, meyve, tam tahıl, baklagil, az yağlı süt ürünleri, balık ve kuruyemişten zengin; doymuş yağ, şeker ve işlenmiş gıdalardan fakir beslenme.
• Düzenli egzersiz: Haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş, yüzme veya bisiklet gibi orta yoğunlukta aerobik egzersiz.
• Alkolü sınırlayın veya bırakın.
• Sigarayı bırakın.
• Stresi yönetin ve yeterli uyuyun.

İlaç Tedavisi

Hipertansiyon ilaçları, tansiyonu düşürerek kalp krizi, inme, kalp ve böbrek yetmezliği riskini belirgin şekilde azaltır. Başlıca ilaç grupları:

• ACE inhibitörleri
• Anjiyotensin reseptör blokerleri (ARB)
• Kalsiyum kanal blokerleri
• Tiyazid grubu idrar söktürücüler
• Beta blokerler (belirli durumlarda)
• Mineralokortikoid reseptör antagonistleri (dirençli hipertansiyonda)

Çoğu hastada tansiyonu hedef değerlere indirmek için birden fazla ilaç gerekir; bu ilaçlar çoğu zaman tek tablette birleştirilmiş şekilde kullanılabilir. Tedavi hedefi genellikle tansiyonun 130/80 mmHg'nin altına indirilmesidir; ancak hedef değer yaşa ve eşlik eden hastalıklara göre hekim tarafından belirlenir.

Önemli: Tansiyon ilaçları genellikle ömür boyu kullanılır. Tansiyon normale döndü diye ilaçlar kesinlikle hekime danışmadan bırakılmamalıdır; ilaç bırakıldığında tansiyon yeniden yükselir. İlaçların her gün aynı saatte düzenli kullanılması önemlidir.

Evde Tansiyon Ölçümü İçin Öneriler

• Bilekten değil, koldan ölçüm yapan, onaylı bir cihaz kullanın.
• Ölçümden önce 5 dakika oturarak dinlenin; 30 dakika öncesinde kahve, sigara ve egzersizden kaçının.
• Sırtınızı dayayın, ayaklarınızı yere basın, bacak bacak üstüne atmayın.
• Kolunuzu masaya kalp hizasında koyun; ölçüm sırasında konuşmayın.
• Bir dakika arayla iki ölçüm yapın ve sonuçları not edin.
• Ölçüm sonuçlarınızı kontrol randevularınızda hekiminize gösterin.

Sık Sorulan Sorular

• Tansiyonum yükselince limon veya sarımsak yemek işe yarar mı? Hayır; bu tür yöntemler tansiyonu güvenilir şekilde düşürmez ve tedavinin yerini tutmaz.
• Tansiyon ilacı bağımlılık yapar mı? Hayır; tansiyon ilaçları bağımlılık yapmaz. Uzun süreli kullanılmaları, hipertansiyonun kronik bir hastalık olmasından kaynaklanır.
• Düşük tansiyon tehlikeli midir? Belirti vermeyen düşük tansiyon genellikle zararsızdır; ancak baş dönmesi ve bayılmaya yol açıyorsa değerlendirilmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yetişkinlerin en az yılda bir kez tansiyonlarını ölçtürmesi önerilir. Tansiyonunuz birkaç ölçümde 140/90 mmHg veya üzerinde çıkıyorsa, evde ölçümleriniz 135/85 mmHg'nin üzerindeyse, ailenizde hipertansiyon veya genç yaşta kalp krizi ve inme öyküsü varsa ya da tansiyon ilaçlarınıza rağmen değerleriniz yüksek seyrediyorsa hekiminize başvurun.

Acil durum: Tansiyonunuz 180/120 mmHg veya üzerindeyse ve buna göğüs ağrısı, nefes darlığı, şiddetli baş ağrısı, bulanık görme, konuşma bozukluğu, yüzde kayma, kol veya bacakta güçsüzlük ya da uyuşma, bilinç bulanıklığı eşlik ediyorsa beklemeden 112'yi arayın. Gebelikte tansiyon yüksekliği ile birlikte baş ağrısı, görme bozukluğu ve karnın üst kısmında ağrı varsa da hemen acil servise başvurun.

Hipertansiyon aile hekimliği, iç hastalıkları ve kardiyoloji uzmanları tarafından tedavi edilir; böbrek tutulumunda nefroloji, hormonal nedenlerde endokrinoloji, gebelikte kadın hastalıkları ve doğum, çocuklarda çocuk nefrolojisi ve çocuk kardiyolojisi uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.