Skleroderma

Romatoloji
Halk arasında: Sistemik Skleroz

Skleroderma (Sistemik Skleroz), ciltte ve iç organlarda sertleşmeye yol açan kronik bir otoimmün hastalıktır. Belirtileri ciltte kalınlaşma, Raynaud fenomeni, eklem ağrıları ve yutma güçlüğü gibi farklı şekillerde ortaya çıkar. Kesin tedavisi bulunmamakla birlikte, ilaç tedavisi ve yaşam tarzı önlemleriyle belirtiler kontrol altına alınabilir ve organ hasarı yavaşlatılabilir. Erken tanı ve romatoloji uzmanı ile düzenli takip büyük önem taşır.

Skleroderma Nedir?

Skleroderma, adını Yunanca "sert deri" anlamına gelen kelimelerden alan, bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırdığı (otoimmün), nadir görülen kronik bir bağ dokusu hastalığıdır. Hastalıkta vücut aşırı miktarda kollajen üretir; kollajen deride ve iç organlarda birikerek dokuların kalınlaşmasına, sertleşmesine ve esnekliğini kaybetmesine yol açar. Aynı zamanda küçük kan damarlarında hasar ve daralma gelişir.

Skleroderma yalnızca deriyi etkileyen hafif formlardan, akciğer, kalp, böbrekler ve sindirim sistemi gibi iç organları tutan ciddi formlara kadar geniş bir yelpazede görülür. Kadınlarda erkeklere göre 3–4 kat daha sıktır ve genellikle 30–50 yaşları arasında başlar.

Skleroderma bulaşıcı değildir ve kanser değildir. Henüz kesin bir tedavisi olmasa da, günümüzde hastalığın belirtilerini kontrol eden, organ hasarını yavaşlatan ve yaşam kalitesini artıran pek çok etkili tedavi bulunmaktadır. Erken tanı ve düzenli takip, özellikle iç organ tutulumunun erken fark edilmesi açısından çok önemlidir.

Skleroderma Türleri

Lokalize Skleroderma (Morfea)

Yalnızca deriyi ve bazen altındaki kas ve kemik dokusunu etkiler; iç organları tutmaz. Çocuklarda daha sık görülür.

  • Morfea: Deride oval, sert, parlak, ortası açık renkli ve kenarları morumsu lekeler (plaklar).
  • Lineer skleroderma: Kol, bacak veya alında çizgi şeklinde sertleşme; çocuklarda kemik gelişimini etkileyebilir.

Sistemik Skleroz

Deri ile birlikte iç organları da etkileyen formdur:

  • Sınırlı kutanöz sistemik skleroz: Deri sertleşmesi genellikle el, ön kol, ayak ve yüzle sınırlıdır. Yavaş ilerler. Yıllar içinde akciğer damar basıncı yüksekliği (pulmoner hipertansiyon) gelişebilir. Eskiden CREST sendromu olarak da adlandırılırdı.
  • Yaygın kutanöz sistemik skleroz: Deri sertleşmesi kollarda, bacaklarda ve gövdede yaygındır, daha hızlı ilerler. Hastalığın ilk yıllarında akciğer, kalp ve böbrek tutulumu riski daha yüksektir.
  • Sine skleroderma: Deri sertleşmesi olmadan iç organların tutulduğu nadir formdur.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

Sklerodermanın kesin nedeni bilinmemektedir. Bağışıklık sistemi bozukluğu, damar hasarı ve aşırı kollajen üretiminin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir:

  • Genetik yatkınlık: Ailede skleroderma veya diğer otoimmün hastalıkların varlığı riski bir miktar artırır.
  • Kadın cinsiyet
  • Çevresel etkenler: Silika tozuna (madencilik, taş işçiliği, kum püskürtme) ve bazı organik çözücülere uzun süreli maruz kalma.
  • Bazı ilaçlar ve kemoterapi ajanları: Nadiren skleroderma benzeri tablolara yol açabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Raynaud Fenomeni

Sistemik sklerozun en sık ve genellikle ilk belirtisidir (hastaların %90'ından fazlasında). Soğukta veya stres altında parmaklarda önce beyazlama, sonra morarma, ardından kızarma şeklinde renk değişiklikleri olur; uyuşma ve ağrı eşlik edebilir. Raynaud fenomeni yıllarca diğer belirtilerden önce görülebilir.

Deri Belirtileri

  • Parmaklarda şişlik ("sosis parmak"), ardından derinin kalınlaşması ve sertleşmesi
  • Derinin gergin ve parlak görünmesi; parmakları bükmekte zorlanma
  • Yüzde gerginlik, çizgilerin kaybolması, ağız açıklığının daralması, burnun incelmesi
  • Parmak uçlarında iyileşmeyen yaralar (dijital ülserler) ve küçük çukurlaşmalar
  • Deride renk değişiklikleri (koyulaşma veya açılma)
  • Deri altında kalsiyum birikintileri (kalsinozis)
  • Yüzde, ellerde ve dudaklarda küçük kırmızı damar genişlemeleri (telenjiektazi)
  • Kaşıntı

İç Organ Belirtileri

  • Sindirim sistemi: Yemek borusu tutulumuna bağlı mide yanması, reflü ve yutma güçlüğü en sık görülen iç organ belirtisidir. Ayrıca şişkinlik, ishal-kabızlık, besin emiliminde bozulma ve kilo kaybı görülebilir.
  • Akciğer: Akciğer dokusunda sertleşme (interstisyel akciğer hastalığı) ve akciğer damar basıncının yükselmesi (pulmoner hipertansiyon). Nefes darlığı ve kuru öksürük ile kendini gösterir. Akciğer tutulumu, hastalığın en ciddi sonuçlarından biridir.
  • Kalp: Ritim bozuklukları, kalp kasında sertleşme ve kalp zarı iltihabı.
  • Böbrek: Ani ve şiddetli tansiyon yükselmesi ile böbrek işlevlerinin hızla bozulduğu skleroderma böbrek krizi; özellikle yaygın formun ilk yıllarında görülebilen acil bir durumdur.
  • Kas ve eklemler: Eklem ağrıları, sertlik, kas güçsüzlüğü, eklemlerin bükülü kalması (kontraktür).
  • Diğer: Ağız ve göz kuruluğu, yorgunluk, cinsel işlev bozukluğu.

Tanı Nasıl Konur?

  • Fizik muayene: Deri kalınlığı, parmak uçları, eklem hareketleri ve Raynaud belirtileri değerlendirilir.
  • Kan testleri: ANA (antinükleer antikor) hastaların büyük çoğunluğunda pozitiftir. Anti-sentromer, anti-Scl-70 (anti-topoizomeraz I) ve anti-RNA polimeraz III gibi özel antikorlar hem tanıya hem de hangi organların risk altında olduğunu tahmin etmeye yardımcı olur.
  • Kapilleroskopi: Tırnak dibindeki kılcal damarların mikroskopla incelenmesi; skleroderma için karakteristik damar değişikliklerini erken dönemde gösterir.
  • Akciğer değerlendirmesi: Solunum fonksiyon testleri (özellikle difüzyon kapasitesi), yüksek çözünürlüklü akciğer tomografisi.
  • Kalp değerlendirmesi: Ekokardiyografi (akciğer damar basıncı tahmini için), EKG, gerekirse sağ kalp kateterizasyonu.
  • Böbrek fonksiyon testleri ve idrar tahlili
  • Deri biyopsisi: Özellikle morfea tanısında.

Sistemik skleroz tanısı konan hastalarda, belirti olmasa da akciğer ve kalp tutulumu açısından düzenli tarama yapılması önerilir.

Tedavi Seçenekleri

Tedavi, hastalığın türüne ve hangi organların etkilendiğine göre kişiye özel olarak planlanır.

Raynaud Fenomeni ve Parmak Yaraları

  • Soğuktan korunma: Eldiven, kat kat giyinme, sıcak tutma.
  • Damar genişletici ilaçlar: Kalsiyum kanal blokerleri, fosfodiesteraz-5 inhibitörleri, bosentan ve ağır durumlarda damar yoluyla iloprost.
  • Sigaranın kesinlikle bırakılması.

Deri Tutulumu

  • Bağışıklık sistemini düzenleyen ilaçlar: Metotreksat, mikofenolat mofetil.
  • Morfeada kortizonlu kremler, kalsinörin inhibitörleri ve fototerapi.
  • Nemlendiriciler ve kaşıntı tedavisi.

İç Organ Tutulumu

  • Akciğer tutulumu: Mikofenolat, siklofosfamid, tosilizumab, rituksimab gibi bağışıklık baskılayıcı ilaçlar ve akciğerde sertleşmeyi yavaşlatan nintedanib.
  • Pulmoner hipertansiyon: Akciğer damarlarını genişleten özel ilaçlar.
  • Reflü ve sindirim sorunları: Mide asidini azaltan ilaçlar, bağırsak hareketlerini düzenleyen ilaçlar, gerektiğinde beslenme desteği.
  • Skleroderma böbrek krizi: ACE inhibitörü grubu tansiyon ilaçlarıyla acil tedavi edilir. Bu krizi tetikleyebileceği için sistemik sklerozda yüksek doz kortizon kullanımından kaçınılır.

Otolog Kök Hücre Nakli

Hızla ilerleyen, ağır yaygın sistemik sklerozu olan seçilmiş genç hastalarda kişinin kendi kök hücreleriyle yapılan nakil, hastalığın seyrini değiştirebilir. Ancak riskleri olan bir tedavidir ve deneyimli merkezlerde uygulanır.

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon

Düzenli germe ve hareket egzersizleri eklem sertliğini ve kontraktürleri önler; el egzersizleri el işlevlerini korur. Ağız açıklığının daralmasına karşı yüz ve çene egzersizleri faydalıdır.

Günlük Yaşamda Dikkat Edilecekler

  • Ellerinizi ve ayaklarınızı sıcak tutun; soğuk havada eldiven ve kalın çorap giyin, buzdolabından bir şey alırken eldiven kullanın.
  • Sigara içmeyin; damarları daraltır ve parmak yaralarını kötüleştirir.
  • Reflü için az ve sık yiyin, yemekten sonra en az 2–3 saat uzanmayın, yatağın baş kısmını yükseltin.
  • Derinizi düzenli nemlendirin; sıcak suyla uzun banyolardan kaçının.
  • Parmak uçlarınızı travmadan koruyun; küçük yaraları önemseyin.
  • Ağız ve diş sağlığınıza özen gösterin; ağız açıklığı daralırsa diş tedavileri zorlaşabilir.
  • Tansiyonunuzu evde düzenli ölçün; ani yükselmeyi hemen hekiminize bildirin.
  • Düzenli kontrol, akciğer ve kalp taramalarınızı aksatmayın.
  • Stresle baş etmek ve hastalığa uyum sağlamak için psikolojik destek ve hasta derneklerinden yararlanın.

Gebelik ve Skleroderma

Skleroderma hastalarının çoğu, hastalık kontrol altındayken sağlıklı bir gebelik geçirebilir. Ancak gebelik, ciddi akciğer damar basıncı yüksekliği veya böbrek tutulumu olan hastalarda riskli olabilir. Bazı ilaçlar bebeğe zarar verebileceği için gebelik mutlaka önceden planlanmalı ve romatoloji ile kadın doğum uzmanlarının birlikte takibiyle sürdürülmelidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Soğukta parmaklarınızda beyazlama-morarma şeklinde renk değişiklikleri, parmaklarda şişlik, deride kalınlaşma ve sertleşme, parmak uçlarında yaralar, yutma güçlüğü veya açıklanamayan nefes darlığı varsa bir romatoloji uzmanına başvurun.

Acil durum: Ani ve çok yüksek tansiyon, şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu, idrar miktarında azalma (skleroderma böbrek krizi olabilir), hızla artan nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma, parmakta kararma ve şiddetli ağrı (doku ölümü riski) varsa beklemeden acil servise başvurun veya 112'yi arayın.

Skleroderma romatoloji uzmanları tarafından tedavi edilir; morfea ve deri tutulumunda dermatoloji, organ tutulumuna göre göğüs hastalıkları, kardiyoloji, nefroloji ve gastroenteroloji, rehabilitasyonda fiziksel tıp ve rehabilitasyon uzmanları da tedaviye katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Skleroderma bulaşıcı mıdır?

Hayır, skleroderma bulaşıcı değildir. Otoimmün bir hastalıktır, bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırmasıyla oluşur.

Sklerodermada hamilelik riskli mi?

Hamilelik, özellikle akciğer veya böbrek tutulumu olanlarda riskli olabilir. Bu nedenle hamilelik planlanmadan önce mutlaka romatoloji uzmanına danışılmalıdır.

Skleroderma tamamen iyileşir mi?

Sklerodermanın kesin bir tedavisi yoktur, ancak güncel tedavilerle belirtiler kontrol altına alınabilir ve hastaların yaşam kalitesi artırılabilir. Hastalığın seyri kişiden kişiye değişir.

Skleroderma ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Skleroderma ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →