Zona

Zona Nedir?

Zona, suçiçeğine neden olan varisella-zoster virüsünün yeniden aktifleşmesiyle ortaya çıkan, genellikle vücudun tek tarafında, bir şerit veya kuşak boyunca yerleşen ağrılı, su toplayan döküntülerle seyreden bir hastalıktır. Tıp dilinde herpes zoster olarak adlandırılır; halk arasında "zona" veya "kuşak" olarak bilinir.

Çocuklukta suçiçeği geçiren kişilerde virüs vücuttan tamamen atılmaz; omurilik yanındaki ve kafatası içindeki sinir düğümlerinde (ganglionlar) yıllarca sessiz şekilde bekler. Yaşlanma, stres veya bağışıklık sisteminin zayıflaması gibi durumlarda virüs yeniden aktifleşerek sinir boyunca deriye ulaşır ve zonaya neden olur. Bu nedenle zona yalnızca daha önce suçiçeği geçirmiş kişilerde görülebilir.

Zona her yaşta görülebilir; ancak en sık 50 yaş üzerindeki kişilerde ortaya çıkar ve yaşla birlikte risk artar. Hayatı boyunca her üç kişiden biri zona geçirebilir. Hastalık genellikle 2–4 hafta içinde iyileşir; ancak bazı hastalarda döküntüler geçtikten sonra aylarca hatta yıllarca süren sinir ağrısı kalabilir.

Risk Faktörleri

• İleri yaş: 50 yaşından sonra risk belirgin şekilde artar.
• Bağışıklık sisteminin zayıflaması: Kanser ve kanser tedavileri, HIV enfeksiyonu, organ nakli, kortizon ve diğer bağışıklık baskılayıcı ilaçların kullanımı.
• Kronik hastalıklar: Diyabet, böbrek hastalığı, kronik akciğer hastalıkları, otoimmün hastalıklar.
• Yoğun fiziksel veya duygusal stres
• Kadın cinsiyet
• Daha önce zona geçirmiş olmak: Zona tekrarlayabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Döküntü Öncesi Dönem

Döküntüden birkaç gün önce, genellikle vücudun bir tarafında ve belirli bir bölgede:

• Yanma, batma, karıncalanma, kaşıntı veya zonklayıcı ağrı
• Deride aşırı hassasiyet; giysinin değmesiyle bile rahatsızlık
• Bazen halsizlik, baş ağrısı ve hafif ateş

Bu dönemde ağrı, döküntü olmadığı için kalp, akciğer, böbrek veya karın içi bir hastalıkla karışabilir.

Döküntü Dönemi

• Ağrılı bölgede önce kızarıklık, ardından kümeler halinde küçük, içi su dolu kabarcıklar oluşur.
• Döküntü tipik olarak vücudun yalnızca bir tarafında, bir sinirin dağılım alanında, şerit veya kuşak şeklinde yerleşir ve vücudun orta hattını geçmez.
• En sık göğüs ve sırtta (gövdede) görülür; yüzde, özellikle alında ve göz çevresinde de ortaya çıkabilir.
• Kabarcıklar yaklaşık 7–10 gün içinde patlar, kabuklanır ve 2–4 hafta içinde iyileşir.
• Ağrı, döküntü süresince devam eder ve şiddetli olabilir.

Nadiren döküntü olmadan da sinir ağrısı görülebilir (zoster sine herpete).

Olası Komplikasyonlar

• Postherpetik nevralji (zona sonrası sinir ağrısı): En sık görülen komplikasyondur. Döküntüler iyileştikten sonra aynı bölgede aylar hatta yıllar boyunca süren yanıcı, batıcı veya elektrik çarpması tarzında ağrıdır. İleri yaştaki kişilerde ve döküntü dönemi ağrısı şiddetli olanlarda daha sıktır. Uyku, iştah ve yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir.
• Göz tutulumu (herpes zoster oftalmikus): Döküntü alında, burun ucunda veya göz çevresinde ise göz etkilenebilir. Göz iltihabı, kornea hasarı, göz tansiyonu ve kalıcı görme kaybına yol açabileceği için acil göz muayenesi gerektirir.
• Kulak tutulumu (Ramsay Hunt sendromu): Kulak çevresinde döküntü ile birlikte yüz felci, işitme kaybı, kulak çınlaması ve baş dönmesi.
• Deri enfeksiyonu: Kabarcıkların bakteriyle enfekte olması.
• Yaygın zona: Bağışıklığı zayıf kişilerde döküntünün vücuda yayılması ve iç organların etkilenmesi.
• Nadiren: Menenjit, beyin iltihabı, sinir felçleri ve inme riskinde artış.

Bulaşıcı mıdır?

Zona, başka birine "zona" olarak bulaşmaz. Ancak açık kabarcıklardaki sıvı, daha önce suçiçeği geçirmemiş ve suçiçeği aşısı olmamış kişilere virüsü bulaştırarak onlarda suçiçeğine yol açabilir. Kabarcıklar kabuklanana kadar bulaşıcılık devam eder. Bu dönemde döküntünün örtülü tutulması, ellerin sık yıkanması ve özellikle gebeler, yenidoğanlar ve bağışıklığı zayıf kişilerle temastan kaçınılması önemlidir.

Tanı Nasıl Konur?

Zona tanısı genellikle tipik döküntü ve ağrı özelliklerine dayanarak muayeneyle konur. Tanının belirsiz olduğu durumlarda, özellikle bağışıklığı zayıf kişilerde, kabarcık sıvısından alınan örnekte PCR testiyle virüs gösterilebilir. Göz tutulumu şüphesinde göz hekimi muayenesi gerekir.

Tedavi Seçenekleri

Antiviral İlaçlar

Asiklovir, valasiklovir veya famsiklovir gibi antiviral ilaçlar virüsün çoğalmasını engeller; döküntünün daha hızlı iyileşmesini sağlar, ağrının şiddetini ve süresini azaltır, komplikasyon riskini düşürür. En etkili oldukları zaman, döküntü başladıktan sonraki ilk 72 saat içinde tedaviye başlandığı zamandır. Bu nedenle zonadan şüphelenildiğinde vakit kaybetmeden hekime başvurmak önemlidir. Göz tutulumu, bağışıklığı zayıf kişiler ve ileri yaştaki hastalarda 72 saat geçmiş olsa bile tedavi önerilir.

Ağrı Tedavisi

• Hafif-orta ağrı için ağrı kesiciler
• Şiddetli ağrıda hekimin önerdiği daha güçlü ağrı kesiciler
• Sinir ağrısına yönelik ilaçlar (bazı antidepresan ve antiepileptik ilaçlar)
• Postherpetik nevraljide lidokain veya kapsaisin içeren bantlar ve kremler, sinir blokları ve diğer ağrı tedavileri

Deri Bakımı

• Döküntülü bölgeyi temiz ve kuru tutun.
• Serin ve nemli kompresler kaşıntı ve ağrıyı hafifletebilir.
• Kabarcıkları patlatmayın ve kaşımayın.
• Bol, pamuklu giysiler tercih edin.
• Hekime danışmadan kremler sürmeyin.
• Bol sıvı tüketin, dinlenin ve dengeli beslenin; bağışıklık sisteminizi destekleyin.

Zona Sonrası Sinir Ağrısıyla Baş Etme

Zona sonrası sinir ağrısı, hastalığın en zorlayıcı yönlerinden biridir. Ağrı çoğu hastada aylar içinde azalarak geçer; ancak bazı kişilerde daha uzun sürebilir. Ağrının erken ve etkili şekilde tedavi edilmesi, kronikleşme riskini azaltabilir. Tedavide sinir ağrısına yönelik ilaçlar, cilde uygulanan bantlar ve kremler, sinir blokları ve gerektiğinde ağrı merkezlerinde uygulanan girişimsel yöntemler kullanılır. Ağrılı bölgeye sürtünmeyi azaltan yumuşak giysiler, serin uygulamalar, düzenli uyku, hafif egzersiz ve stres yönetimi de yardımcı olur. Uzun süren ağrı ruh halini etkileyebileceği için gerektiğinde psikolojik destek almaktan çekinmeyin.

Gebelikte ve Çocuklarda Zona

Zona çocuklarda ve gençlerde nadirdir ve genellikle hafif seyreder. Gebelikte zona geçirmek, gebelikte suçiçeği geçirmekten farklı olarak, bebeğe genellikle zarar vermez; ancak gebelikte antiviral ve ağrı ilaçlarının kullanımı mutlaka hekim tarafından planlanmalıdır. Zonası olan kişiler, suçiçeği geçirmemiş gebelerle yakın temastan kaçınmalıdır.

Korunma: Zona Aşısı

Zonadan ve özellikle zona sonrası sinir ağrısından korunmanın en etkili yolu aşıdır.

• Rekombinant (cansız) zona aşısı: İki doz olarak uygulanır ve zonaya karşı yüksek oranda koruma sağlar. Genellikle 50 yaş ve üzerindeki erişkinlere ve bağışıklığı zayıf olan 18 yaş üzerindeki kişilere önerilir. Canlı aşı olmadığı için bağışıklığı baskılanmış kişilerde de kullanılabilir.
• Daha önce zona geçirmiş kişiler de tekrarlamayı önlemek için aşılanabilir; aşı zamanlaması hekimle belirlenir.
• Çocukluk çağında yapılan suçiçeği aşısı, ileride zona görülme riskini de azaltır.

Aşı durumunuz ve size uygun aşı hakkında aile hekiminize veya ilgili uzmanınıza danışın.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Vücudunuzun bir tarafında ağrı ve ardından su toplayan döküntü geliştiyse — antiviral tedavinin ilk 72 saatte başlanması için vakit kaybetmeyin
• 50 yaşın üzerindeyseniz veya bağışıklığınızı zayıflatan bir hastalığınız varsa
• Döküntüler geçtikten sonra ağrı devam ediyorsa
• Döküntü bölgesinde kızarıklık, şişlik ve iltihaplı akıntı arttıysa

Acil durum: Döküntü gözün çevresinde, alında veya burun ucundaysa ya da gözde ağrı, kızarıklık ve görme bozukluğu varsa; yüzde felç, ani işitme kaybı, şiddetli baş ağrısı, ense sertliği, bilinç bulanıklığı veya döküntünün vücuda hızla yayılması durumunda beklemeden acil servise başvurun.

Zona dermatoloji, enfeksiyon hastalıkları ve aile hekimleri tarafından tedavi edilir; göz tutulumunda göz hastalıkları, uzun süren sinir ağrısında algoloji (ağrı) ve nöroloji uzmanları değerlendirme yapar.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.