Astım krizi

Astım Krizi Nedir?

Astım krizi (astım atağı, astım alevlenmesi), astım hastalarında hava yollarının aniden ve belirgin şekilde daralması sonucu nefes darlığı, öksürük, hırıltılı solunum ve göğüste sıkışma gibi belirtilerin ani olarak kötüleşmesidir. Astım, hava yollarının kronik iltihabıyla seyreden ve hava yollarını tetikleyicilere karşı aşırı duyarlı hale getiren uzun süreli bir hastalıktır. Kriz sırasında üç olay bir arada gerçekleşir:

• Bronş kaslarının kasılması (bronkospazm): Hava yollarını çevreleyen kaslar sıkıca kasılarak hava yolunu daraltır.
• Hava yolu iç zarında şişlik ve iltihap
• Koyu ve yapışkan balgam artışı: Daralmış hava yollarını daha da tıkar.

Astım krizleri hafif olabileceği gibi hayatı tehdit edecek kadar ağır da olabilir. Hafif krizler genellikle evde kurtarıcı ilaçlarla kontrol altına alınabilirken, ağır krizler acil tıbbi müdahale gerektirir. Krizin belirtilerini erken tanımak ve doğru müdahale etmek hayat kurtarır.

Astım Krizini Tetikleyen Etkenler

• Solunum yolu enfeksiyonları: Soğuk algınlığı, grip ve diğer viral enfeksiyonlar; özellikle çocuklarda en sık tetikleyicidir.
• Alerjenler: Polenler, ev tozu akarları, hayvan tüyleri, küf sporları, hamam böcekleri.
• Sigara dumanı: Aktif veya pasif içicilik.
• Hava kirliliği, egzoz dumanı, sobadan çıkan duman
• Kuvvetli kokular ve kimyasallar: Parfüm, çamaşır suyu, boya ve temizlik ürünleri.
• Soğuk ve kuru hava, ani hava değişiklikleri
• Egzersiz: Özellikle soğuk havada.
• Bazı ilaçlar: Aspirin ve iltihap giderici ağrı kesiciler bazı hastalarda; bazı beta bloker ilaçlar.
• Mide reflüsü
• Yoğun duygusal stres, aşırı gülme veya ağlama
• Kontrol ilaçlarının düzensiz kullanılması veya bırakılması: Krizlerin en önemli önlenebilir nedenlerinden biridir.

Belirtileri Nelerdir?

Erken Uyarı Belirtileri

• Öksürüğün artması, özellikle gece
• Kurtarıcı ilaca daha sık ihtiyaç duyma
• Egzersizle çabuk yorulma ve nefes nefese kalma
• Soğuk algınlığı belirtileri
• Peak flow (zirve akım) değerlerinde düşme

Kriz Belirtileri

• Nefes darlığı
• Hırıltılı veya ıslık sesli solunum
• Öksürük
• Göğüste sıkışma, baskı hissi
• Hızlı nefes alma
• Konuşurken cümleyi tamamlayamama

Ağır Krizin Tehlike İşaretleri

• Konuşmakta çok zorlanma; yalnızca birkaç kelime söyleyebilme
• Nefes almak için boyun ve kaburgalar arası kasları kullanma; göğüs içe çekilmeleri
• Oturarak öne eğilme ihtiyacı, yatamama
• Dudaklarda ve tırnaklarda morarma
• Kurtarıcı ilaç kullanılmasına rağmen düzelmeme
• Huzursuzluk, bilinç bulanıklığı veya aşırı uykululuk
• "Sessiz göğüs": Hırıltının azalması veya kaybolması her zaman iyileşme anlamına gelmez; hava akımının çok azaldığını gösterebilir ve çok tehlikeli bir işarettir.
• Peak flow değerinin kişisel en iyi değerinin %50'sinin altına düşmesi

Astım Krizinde Ne Yapılmalı?

Her astım hastasının hekimiyle birlikte hazırladığı yazılı bir astım eylem planı olmalıdır. Bu plan, belirtiler kötüleştiğinde hangi ilacın ne kadar kullanılacağını ve ne zaman acil yardım isteneceğini açıklar. Genel olarak:

1. Sakin olun ve dik oturun; öne hafifçe eğilmek nefes almayı kolaylaştırabilir. Yatmayın.
2. Kurtarıcı (hızlı etkili) ilacınızı kullanın: Hekiminizin önerdiği şekilde, tercihen aralık odacığı (spacer) ile. Eylem planınızda belirtilen doz ve aralıkta tekrarlayın.
3. Tetikleyiciden uzaklaşın: Dumanlı, tozlu veya soğuk ortamdan çıkın.
4. Belirtileri izleyin: Kurtarıcı ilaçtan sonra belirtiler belirgin şekilde düzelmezse veya kısa sürede geri gelirse acil yardım isteyin.
5. Ağır kriz belirtileri varsa beklemeden 112'yi arayın; ambulans gelene kadar eylem planınıza göre kurtarıcı ilaca devam edin.

Hastanede Tedavi

• Oksijen tedavisi: Kandaki oksijen düzeyi düşükse.
• Bronş genişletici ilaçlar: Nebülizatör (buhar) veya inhaler ile sık aralıklarla verilen hızlı etkili ilaçlar.
• Kortizon: Ağızdan veya damar yoluyla verilir; hava yollarındaki iltihabı azaltır. Etkisi birkaç saat içinde başlar ve krizin tekrarlamasını önler. Hastaneden çıktıktan sonra da genellikle birkaç gün ağızdan kortizon kullanmaya devam edilir.
• Magnezyum sülfat: Ağır krizlerde damar yoluyla verilebilir.
• Yoğun bakım: Çok ağır ve tedaviye yanıt vermeyen krizlerde solunum desteği gerekebilir.

Tedavi sırasında kandaki oksijen düzeyi, solunum fonksiyonları (peak flow) ve gerekirse kan gazı izlenir. Göğüs röntgeni, zatürre veya akciğerde hava kaçağı gibi komplikasyonlardan şüphelenildiğinde çekilir.

Krizden Sonra

Astım krizi geçiren her hasta, kriz sonrası birkaç gün içinde hekimine kontrole gitmelidir. Bu kontrolde krizin nedeni araştırılır, ilaç kullanım tekniği gözden geçirilir ve kontrol tedavisi gerekirse güçlendirilir. Bir kriz geçirmiş olmak, gelecekte kriz geçirme riskinin arttığının ve astımın yeterince kontrol altında olmadığının işareti olabilir.

Astım Krizlerini Önlemek İçin

• Kontrol (koruyucu) ilaçlarınızı her gün düzenli kullanın: İnhaler kortizon içeren kontrol ilaçları hava yollarındaki iltihabı azaltarak krizleri önler. Kendinizi iyi hissetseniz bile hekiminize danışmadan bırakmayın.
• İnhaler kullanım tekniğinizi doğru öğrenin: Yanlış kullanım ilacın akciğere ulaşmasını engeller. Her kontrolde tekniğinizi hekiminize veya eczacınıza gösterin.
• Kurtarıcı ilacınızı her zaman yanınızda taşıyın ve son kullanma tarihini kontrol edin.
• Tetikleyicilerinizden kaçının: Ev tozu akarına karşı yatak kılıfları, polen mevsiminde camları kapalı tutma, evcil hayvanları yatak odasından uzak tutma gibi önlemler alın.
• Sigara içmeyin ve dumanlı ortamlardan uzak durun.
• Grip aşısı ve hekiminizin önerdiği diğer aşıları yaptırın.
• Peak flow ölçer kullanın: Değerlerinizi düzenli ölçmek, belirtiler başlamadan önce kötüleşmeyi fark etmenizi sağlayabilir.
• Kurtarıcı ilacı haftada iki kereden sık kullanmanız gerekiyorsa astımınız kontrol altında değildir; hekiminize başvurun.
• Düzenli kontrollere gidin ve astım eylem planınızı güncel tutun.
• Reflü, alerjik nezle ve fazla kilo gibi eşlik eden sorunları tedavi ettirin.

İnhaler Nasıl Doğru Kullanılır?

Ölçülü doz inhaler (sprey) kullanırken önce kapağı çıkarın ve inhaleri iyice çalkalayın. Nefesinizi tamamen verin. Mümkünse aralık odacığı (spacer) kullanın; inhaleri odacığa takın ve odacığın ağızlığını dudaklarınızla sıkıca kavrayın. Bir kez basın ve ardından yavaş ve derin bir nefes alın; nefesinizi yaklaşık 10 saniye tutun. Aralık odacığı kullanırken birkaç normal nefes almak da yeterli olabilir. İkinci bir doz gerekiyorsa yaklaşık 30 saniye–1 dakika bekleyin ve işlemi tekrarlayın. Kortizon içeren inhalerleri kullandıktan sonra ağzınızı suyla çalkalayın ve tükürün; bu, ağızda mantar enfeksiyonu ve ses kısıklığı riskini azaltır. Kuru toz inhalerlerin kullanım tekniği farklıdır; kullandığınız cihazın doğru kullanımını hekiminizden veya eczacınızdan öğrenin.

Astım Krizi ile Karışabilecek Durumlar

Nefes darlığı ve hırıltı yalnızca astımda görülmez. KOAH alevlenmesi, kalp yetmezliği, akciğer embolisi, ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi), zatürre, yabancı cisim aspirasyonu (özellikle çocuklarda) ve panik atak da benzer belirtilere yol açabilir. Daha önce astım tanısı almamış birinde ilk kez ortaya çıkan nefes darlığı mutlaka hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Çocuklarda Astım Krizi

Çocuklarda astım krizleri sıklıkla viral enfeksiyonlarla tetiklenir. Çocuklar nefes darlıklarını iyi ifade edemeyebilir; hızlı nefes alma, burun kanatlarının açılıp kapanması, göğüs içe çekilmeleri, beslenmeyi reddetme ve aşırı huzursuzluk ya da uyku hali önemli işaretlerdir. Küçük çocuklarda inhaler ilaçlar maskeli aralık odacığı ile verilmelidir. Okul ve bakıcıların çocuğun astım eylem planından haberdar olması önemlidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

• Kurtarıcı ilacı her zamankinden sık kullanmanız gerekiyorsa
• Gece astım belirtileriyle uyanıyorsanız
• Peak flow değerleriniz düşüyorsa
• Astım krizinden sonra kontrol için

Acil durum: Konuşamayacak kadar nefes darlığı, dudaklarda veya tırnaklarda morarma, kurtarıcı ilaca rağmen düzelmeyen veya kötüleşen belirtiler, bilinç bulanıklığı ya da aşırı uykululuk varsa beklemeden 112'yi arayın.

Astım ve astım krizleri göğüs hastalıkları ve immünoloji ve alerji hastalıkları uzmanları tarafından tedavi edilir; çocuklarda çocuk göğüs hastalıkları ve çocuk alerjisi uzmanları izler. Krizlerde ilk müdahale acil tıp ekiplerince yapılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.