Diyabetik ketoasidoz

Diyabetik Ketoasidoz Nedir?

Diyabetik ketoasidoz (DKA), vücutta insülinin ciddi şekilde yetersiz kalması sonucu gelişen, hayatı tehdit eden acil bir diyabet komplikasyonudur. İnsülin, kandaki şekerin (glukoz) hücrelere girerek enerji olarak kullanılmasını sağlayan hormondur. İnsülin yetersiz olduğunda hücreler şekeri kullanamaz ve vücut enerji ihtiyacını karşılamak için yağları yakmaya başlar. Yağların hızla yıkılması sonucu kanda keton adı verilen asidik maddeler birikir. Ketonlar kanı asitleştirir (asidoz); aynı zamanda kan şekeri çok yükselir ve vücut idrarla büyük miktarda sıvı ve mineral kaybeder.

Diyabetik ketoasidoz en sık tip 1 diyabet hastalarında görülür ve bazen tip 1 diyabetin ilk belirtisi olarak ortaya çıkar. Tip 2 diyabetlilerde de, özellikle ciddi enfeksiyonlar veya ağır hastalıklar sırasında gelişebilir. Belirtiler genellikle 24 saat içinde hızla ortaya çıkar.

Diyabetik ketoasidoz tedavi edilmezse bilinç kaybına, komaya ve ölüme yol açabilir. Ancak hastanede uygun tedaviyle hastaların büyük çoğunluğu tamamen iyileşir. Erken belirtileri tanımak ve hızla tıbbi yardım almak hayat kurtarır.

Nedenleri ve Tetikleyiciler

• İnsülin dozlarının atlanması veya yetersiz kullanılması: En sık nedenlerden biridir.
• Enfeksiyonlar: Zatürre, idrar yolu enfeksiyonu, grip, mide-bağırsak enfeksiyonları ve diğer enfeksiyonlar vücudun insülin ihtiyacını artırır.
• Daha önce bilinmeyen tip 1 diyabet: Özellikle çocuklarda ve gençlerde diyabet tanısı ilk kez ketoasidoz tablosuyla konabilir.
• İnsülin pompası arızaları: Kateter tıkanması veya pompanın çalışmaması birkaç saat içinde ketoasidoza yol açabilir.
• Ağır stres ve ciddi hastalıklar: Kalp krizi, inme, pankreatit, travma, ameliyat.
• Bazı ilaçlar: Kortikosteroidler, bazı idrar söktürücüler, bazı psikiyatri ilaçları. Tip 2 diyabette kullanılan SGLT2 inhibitörleri nadiren, kan şekeri çok yüksek olmadan da ketoasidoza (öglisemik ketoasidoz) yol açabilir.
• Alkol ve uyuşturucu madde kullanımı (özellikle kokain)
• Gebelik: Gebelikte ketoasidoz daha düşük kan şekeri düzeylerinde gelişebilir ve bebek için de tehlikelidir.

Belirtileri Nelerdir?

Erken Belirtiler

• Aşırı susama ve ağız kuruluğu
• Sık ve bol idrara çıkma
• Yüksek kan şekeri (genellikle 250 mg/dL'nin üzerinde)
• İdrarda veya kanda keton yüksekliği
• Halsizlik ve yorgunluk

İlerleyen Belirtiler

• Bulantı, kusma
• Karın ağrısı (bazen apandisit gibi diğer karın hastalıklarıyla karıştırılabilir)
• Nefeste meyvemsi, aseton (oje çıkarıcı) benzeri koku
• Derin ve hızlı soluma (Kussmaul solunumu): Vücut asidi akciğerler yoluyla atmaya çalışır.
• Kızarık yüz, kuru cilt
• Kas ağrıları ve sertlik
• Baş ağrısı
• Bilinç bulanıklığı, uyku hali, dikkat dağınıklığı
• İleri dönemde bilinç kaybı ve koma

Çocuklarda

Çocuklarda yeni başlayan aşırı su içme, sık idrara çıkma, gece yatak ıslatma, kilo kaybı, yorgunluk, karın ağrısı ve kusma diyabet ve ketoasidoz belirtisi olabilir. Bu belirtiler sıklıkla mide virüsü veya grip ile karıştırılır; şüphe durumunda parmaktan kan şekeri ölçümü hızlı tanı sağlar.

Tanı Nasıl Konur?

Tanı acil serviste yapılan kan ve idrar testleriyle konur:

• Kan şekeri: Genellikle yüksektir (çoğunlukla 250 mg/dL'nin üzerinde); ancak öglisemik ketoasidozda normal veya hafif yüksek olabilir.
• Kan ketonu (beta-hidroksibütirat) ve idrar ketonu
• Kan gazı: Kanın asitliği (pH) ve bikarbonat düzeyi ölçülür.
• Elektrolitler: Potasyum, sodyum, klor ve fosfor düzeyleri. Potasyum düzeyi tedavi sırasında hızla değişebileceği için yakından izlenir.
• Böbrek fonksiyon testleri
• Tetikleyicinin araştırılması: Tam kan sayımı, idrar tahlili, kültürler, akciğer grafisi, EKG ve gerektiğinde diğer testler.

Tedavi Nasıl Yapılır?

Diyabetik ketoasidoz hastanede, ağır vakalarda yoğun bakımda tedavi edilir. Tedavi birkaç temel adımdan oluşur ve hasta saatlik olarak izlenir:

• Sıvı tedavisi: Kaybedilen sıvıyı yerine koymak için damar yoluyla bol miktarda serum verilir. Bu, hem dolaşımı düzeltir hem de kan şekerini düşürmeye yardımcı olur.
• İnsülin tedavisi: Damar yoluyla sürekli insülin infüzyonu verilir. İnsülin ketonların üretimini durdurur ve kan şekerini düşürür. Kan şekeri belirli bir düzeye indiğinde serumun içine şeker eklenerek insüline devam edilir; çünkü asıl amaç ketonların temizlenmesidir.
• Elektrolit replasmanı: İnsülin tedavisi potasyumun hücre içine girmesine neden olarak kandaki potasyumu düşürebilir. Kalp ritim bozukluklarını önlemek için potasyum yakından izlenir ve gerektiğinde verilir.
• Tetikleyicinin tedavisi: Enfeksiyon varsa antibiyotik başlanır; diğer tetikleyiciler tedavi edilir.
• Deri altı insüline geçiş: Ketoasidoz düzeldiğinde, hasta yemek yiyebiliyorsa damar yoluyla verilen insülin kesilmeden önce deri altı insülin başlanır.

Tedavi genellikle 24–48 saat içinde ketoasidozu düzeltir. Taburcu olmadan önce hasta ve ailesine insülin kullanımı, kan şekeri ve keton takibi ile hastalık günü kuralları konusunda eğitim verilir.

Olası Komplikasyonlar

• Beyin ödemi: Özellikle çocuklarda tedavi sırasında görülebilen nadir ama ciddi bir komplikasyondur. Baş ağrısı, kusma, huzursuzluk, bilinç değişikliği ve kalp hızında yavaşlama uyarıcı belirtilerdir.
• Kan potasyumunun düşmesi veya yükselmesi: Kalp ritim bozukluklarına yol açabilir.
• Kan şekerinin aşırı düşmesi (hipoglisemi)
• Akut böbrek hasarı
• Pıhtılaşma eğilimi ve akciğerde sıvı birikmesi

Hiperozmolar Hiperglisemik Durum ile Farkı

Tip 2 diyabetlilerde, özellikle yaşlılarda görülen hiperozmolar hiperglisemik durumda kan şekeri çok daha yüksektir (çoğunlukla 600 mg/dL üzeri), ağır sıvı kaybı ve bilinç bozukluğu ön plandadır; ancak belirgin keton birikimi ve asidoz yoktur. Bu durum da hayatı tehdit eden acil bir tablodur ve günler içinde daha yavaş gelişir. Bazı hastalarda iki durum birlikte görülebilir.

Korunma: Hastalık Günü Kuralları

Diyabetli kişiler hasta olduklarında (ateş, kusma, ishal, enfeksiyon) ketoasidoz riski artar. Bu dönemlerde şu kurallara uyulmalıdır:

• İnsülini asla tamamen kesmeyin: Yemek yiyemeseniz bile vücudunuz insüline ihtiyaç duyar. Dozun nasıl ayarlanacağını önceden hekiminizle konuşun.
• Kan şekerinizi sık ölçün: Her 2–4 saatte bir.
• Keton ölçümü yapın: Kan şekeriniz 250 mg/dL'nin üzerindeyse veya bulantı, kusma, karın ağrısı varsa kan veya idrarda keton bakın.
• Bol sıvı alın: Her saat başı küçük yudumlarla su veya şekersiz sıvılar için. Yiyemiyorsanız şeker içeren sıvılarla karbonhidrat alın.
• Kusma devam ediyorsa ve sıvı tutamıyorsanız hemen hekiminize veya acil servise başvurun.

Diğer Önlemler

• İnsülin dozlarınızı atlamayın; insülin kaleminizin ve iğnelerinizin her zaman yanınızda olmasını sağlayın.
• İnsülinlerinizin son kullanma tarihini kontrol edin ve uygun koşullarda (aşırı sıcak ve donmadan uzak) saklayın.
• İnsülin pompası kullanıyorsanız kan şekeri açıklanamayan şekilde yükseldiğinde pompa ve kateteri kontrol edin; gerekirse kalem ile insülin yapın.
• Düzenli diyabet kontrollerinizi aksatmayın ve diyabet eğitimi alın.
• Diyabetli olduğunuzu belirten bir kart veya bileklik taşıyın.
• Çocuklarda okul personelinin diyabet ve ketoasidoz belirtileri konusunda bilgilendirilmesi önemlidir.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Diyabetiniz varsa ve kan şekeriniz birkaç ölçümde 250–300 mg/dL'nin üzerinde seyrediyorsa, kan veya idrarınızda orta-yüksek düzeyde keton saptanıyorsa ya da hastalık günlerinde kan şekerinizi kontrol edemiyorsanız hemen hekiminizle iletişime geçin.

Acil durum: Kusma nedeniyle sıvı tutamama, karın ağrısı, nefeste aseton kokusu, derin ve hızlı soluma, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı veya aşırı uyku hali varsa beklemeden 112'yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Diyabeti bilinmeyen bir kişide, özellikle çocuklarda, aşırı susama ve sık idrara çıkmaya kusma ve halsizlik eşlik ediyorsa da acil değerlendirme gerekir.

Diyabetik ketoasidoz acil tıp ve iç hastalıkları uzmanları tarafından acil tedavi edilir; uzun dönem takip endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanları, çocuklarda ise çocuk endokrinolojisi uzmanları tarafından yapılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.