Lösemi
Lösemi, halk arasında kan kanseri olarak bilinen, kemik iliğinde başlayan bir kanser türüdür. Bu sayfada löseminin ne olduğu, belirtileri, nedenleri ve risk faktörleri, tanı yöntemleri ve tedavi seçenekleri hasta dostu bir dille anlatılmaktadır. Akut ve kronik lösemi alt tipleri, korunma önerileri ve erken tanının önemi de vurgulanmaktadır. İçerik yalnızca bilgilendirme amaçlı olup doktor tavsiyesinin yerini tutamaz.
Lösemi Nedir?
Lösemi (kan kanseri), kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğinde başlayan bir kanser türüdür. Normalde kemik iliği; oksijen taşıyan kırmızı kan hücrelerini (eritrositler), enfeksiyonlarla savaşan beyaz kan hücrelerini (lökositler) ve kanamayı durduran kan pulcuklarını (trombositler) dengeli bir şekilde üretir. Lösemide, genellikle beyaz kan hücrelerinin öncülleri olan hücrelerde meydana gelen genetik değişiklikler sonucu bu hücreler kontrolsüz şekilde çoğalır. Olgunlaşmamış ve işlevsiz bu hücreler (blastlar) kemik iliğini doldurarak sağlıklı kan hücrelerinin üretimini engeller ve kana, lenf bezlerine, dalak, karaciğer ve diğer organlara yayılabilir.
Lösemi her yaşta görülebilir. Çocuklarda en sık görülen kanser türüdür; ancak toplam olguların çoğu yetişkinlerde, özellikle 55 yaşın üzerinde görülür. Lösemi tedavisinde son yıllarda önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Özellikle çocukluk çağı akut lenfoblastik lösemisinde tedavi başarısı %85–90'ın üzerine çıkmıştır. Hedefe yönelik ilaçlar, immünoterapiler ve kök hücre nakli sayesinde birçok lösemi türünde uzun süreli yaşam ve kür mümkündür.
Lösemi Türleri
Lösemiler, hastalığın ne kadar hızlı ilerlediğine (akut veya kronik) ve köken aldığı hücre tipine (lenfoid veya miyeloid) göre sınıflandırılır:
Akut Lösemiler
Olgunlaşmamış hücrelerin hızla çoğaldığı, belirtilerin günler-haftalar içinde ortaya çıktığı ve hemen tedavi gerektiren lösemilerdir.
- Akut lenfoblastik lösemi (ALL): Çocuklarda en sık görülen lösemi türüdür; en sık 2–5 yaş arasında görülür. Yetişkinlerde de görülebilir.
- Akut miyeloid lösemi (AML): Yetişkinlerde en sık görülen akut lösemidir; yaşla birlikte sıklığı artar. Akut promiyelositik lösemi (APL), AML'nin özel bir alt tipidir; kanama sorunlarıyla seyredebilir ancak uygun tedaviyle çok yüksek başarı oranına sahiptir.
Kronik Lösemiler
Daha olgun hücrelerin yavaş yavaş biriktiği, yıllarca belirti vermeyebilen lösemilerdir.
- Kronik lenfositik lösemi (KLL): Batı ülkelerinde yetişkinlerde en sık görülen lösemidir; genellikle 60 yaş üzerinde görülür. Birçok hastada uzun süre tedavi gerekmez.
- Kronik miyeloid lösemi (KML): Philadelphia kromozomu adı verilen genetik değişiklikle ilişkilidir. Hedefe yönelik tirozin kinaz inhibitörü ilaçlarla hastaların çoğunda hastalık uzun süre kontrol altında tutulabilmektedir.
Diğer Nadir Türler
Tüylü hücreli lösemi, kronik miyelomonositik lösemi, büyük granüler lenfositik lösemi ve diğerleri.
Nedenleri ve Risk Faktörleri
Lösemilerin çoğunda belirli bir neden bulunamaz. Bilinen risk faktörleri şunlardır:
- Daha önce kemoterapi veya radyoterapi almış olmak: Başka bir kanser için alınan tedaviler yıllar sonra lösemi riskini artırabilir.
- Yüksek doz radyasyon maruziyeti
- Benzen ve bazı kimyasallara maruziyet: Petrol, boya, kimya sektörü; sigara dumanında da benzen bulunur.
- Sigara: Özellikle AML riskini artırır.
- Genetik hastalıklar: Down sendromu (lösemi riski belirgin artmıştır), Fanconi anemisi, Bloom sendromu, ataksi-telenjiektazi, Li-Fraumeni sendromu.
- Kan hastalıkları: Miyelodisplastik sendrom ve miyeloproliferatif hastalıklar akut lösemiye dönüşebilir.
- Aile öyküsü: Özellikle KLL'de ve tek yumurta ikizlerinde risk artar.
- Bazı virüsler: HTLV-1 virüsü nadir bir lösemi türüyle ilişkilidir.
- Yaş ve erkek cinsiyet
Lösemi bulaşıcı bir hastalık değildir.
Belirtileri Nelerdir?
Lösemi belirtileri genellikle sağlıklı kan hücrelerinin azalmasına ve lösemi hücrelerinin organlarda birikmesine bağlıdır. Belirtiler grip veya diğer sık görülen hastalıklara benzeyebilir:
Kırmızı Kan Hücresi Azalmasına (Kansızlık) Bağlı
- Yorgunluk, halsizlik ve çabuk yorulma
- Solukluk
- Nefes darlığı, çarpıntı
- Baş dönmesi
Trombosit Azalmasına Bağlı
- Kolay morarma, nedeni açıklanamayan morluklar
- Ciltte iğne ucu büyüklüğünde kırmızı-mor noktalar (peteşi)
- Burun ve diş eti kanamaları
- Uzun süren adet kanamaları
- Küçük kesilerde uzun süren kanama
Sağlıklı Beyaz Kan Hücrelerinin Azalmasına Bağlı
- Sık enfeksiyon geçirme
- Geçmeyen veya tekrarlayan ateş
- Ağızda yaralar
Lösemi Hücrelerinin Birikmesine Bağlı
- Boyun, koltuk altı ve kasıkta ağrısız lenf bezi büyümesi
- Dalak ve karaciğer büyümesine bağlı karında dolgunluk ve sol üst karın ağrısı
- Kemik ve eklem ağrıları (özellikle çocuklarda; yürümeyi reddetme veya topallama)
- Diş etlerinde şişlik
- Gece terlemesi
- Açıklanamayan kilo kaybı ve iştahsızlık
- Baş ağrısı, kusma, görme bozuklukları (beyin ve beyin zarı tutulumunda)
- Erkek çocuklarda testislerde şişlik (ALL'de)
Kronik lösemiler, özellikle KLL, uzun süre hiçbir belirti vermeyebilir ve rutin kan testlerinde tesadüfen saptanabilir.
Tanı Nasıl Konur?
- Tam kan sayımı: Beyaz kan hücresi sayısında belirgin artış veya azalma, kansızlık ve trombosit düşüklüğü lösemiyi düşündürür.
- Periferik yayma: Kan örneğinin mikroskop altında incelenmesiyle anormal ve olgunlaşmamış hücreler (blastlar) görülebilir.
- Kemik iliği aspirasyonu ve biyopsisi: Lösemi tanısında en önemli testtir. Genellikle kalça kemiğinin arka kısmından lokal anestezi altında kemik iliği örneği alınır. Lösemi hücrelerinin oranı ve özellikleri belirlenir.
- Akım sitometri (flow sitometri): Lösemi hücrelerinin yüzeyindeki özel işaretleri belirleyerek lösemi türünü kesinleştirir.
- Sitogenetik ve moleküler testler: Lösemi hücrelerindeki kromozom ve gen değişiklikleri (örneğin Philadelphia kromozomu, FLT3, NPM1 mutasyonları) araştırılır. Bu bilgiler hastalığın seyrini öngörmede ve tedavi seçiminde çok önemlidir.
- Lomber ponksiyon: Özellikle ALL'de, beyin omurilik sıvısında lösemi hücresi olup olmadığını araştırmak için.
- Görüntüleme: Gerekli durumlarda akciğer grafisi, ultrason, tomografi veya PET-BT.
- Diğer kan testleri: Böbrek ve karaciğer fonksiyonları, pıhtılaşma testleri, ürik asit.
Tedavi Seçenekleri
Lösemi tedavisi, lösemi türüne, alt tipine, genetik özelliklerine, hastanın yaşına ve genel sağlık durumuna göre hematoloji uzmanları tarafından kişiye özel olarak planlanır.
Kemoterapi
Akut lösemilerin temel tedavisidir. Tedavi genellikle aşamalar halinde uygulanır:
- İndüksiyon tedavisi: Kemik iliğindeki lösemi hücrelerini yok ederek hastalığı remisyona (kanda ve kemik iliğinde lösemi hücresinin saptanamaması) sokmayı amaçlar.
- Konsolidasyon (pekiştirme) tedavisi: Kalan lösemi hücrelerini yok etmek ve nüksü önlemek için uygulanır.
- İdame tedavisi: Özellikle ALL'de, daha düşük dozlarla uzun süre (genellikle 2–3 yıl) devam eder.
- Merkezi sinir sistemi koruması: ALL'de beyin omurilik sıvısına ilaç verilmesi.
Hedefe Yönelik Tedaviler
- Tirozin kinaz inhibitörleri: İmatinib, dasatinib, nilotinib gibi ilaçlar KML ve Philadelphia kromozomu pozitif ALL'de çok etkilidir.
- BTK inhibitörleri ve BCL-2 inhibitörleri: İbrutinib, akalabrutinib, venetoklaks gibi ilaçlar KLL ve AML'de kullanılır.
- FLT3 ve IDH inhibitörleri: Bu genetik değişiklikleri taşıyan AML'de.
- All-trans retinoik asit (ATRA) ve arsenik trioksit: Akut promiyelositik lösemide çok yüksek başarı sağlar.
İmmünoterapi
- Monoklonal antikorlar: Rituksimab, obinutuzumab (KLL'de), blinatumomab ve inotuzumab (ALL'de).
- CAR-T hücre tedavisi: Hastanın kendi bağışıklık hücrelerinin laboratuvarda lösemi hücrelerini tanıyacak şekilde değiştirilerek geri verilmesidir; tekrarlayan veya dirençli ALL'de kullanılır.
Kök Hücre (Kemik İliği) Nakli
Yüksek riskli veya tekrarlayan akut lösemilerde uygulanır. Yüksek doz kemoterapi (ve bazen radyoterapi) ile kemik iliği temizlendikten sonra, genellikle uyumlu bir vericiden (kardeş, aileden veya gönüllü vericiden) alınan sağlıklı kök hücreler verilir. Uygun verici bulunması için Türkiye'de TÜRKÖK (Türkiye Kök Hücre Koordinasyon Merkezi) aracılığıyla gönüllü verici havuzu bulunmaktadır.
İzlem ("Bekle ve Gör")
Erken evre ve belirti vermeyen KLL'de hemen tedavi gerekmeyebilir; düzenli kan testleriyle izlenir ve hastalık ilerlediğinde tedaviye başlanır.
Destek Tedavileri
- Kan ve trombosit nakilleri
- Enfeksiyonların önlenmesi ve tedavisi (antibiyotik, antiviral ve antifungal ilaçlar)
- Bulantı-kusma ve ağrı kontrolü
- Beslenme desteği
- Tümör lizis sendromunun önlenmesi
- Psikolojik destek
Tedavi Sürecinde Dikkat Edilecekler
- Kemoterapi sırasında bağışıklık sistemi zayıfladığından el hijyenine çok dikkat edin ve kalabalık ortamlardan, hasta kişilerden uzak durun.
- Çiğ veya az pişmiş et, yumurta ve pastörize edilmemiş süt ürünlerinden kaçının; meyve ve sebzeleri iyice yıkayın.
- Ağız bakımına özen gösterin; yumuşak diş fırçası kullanın.
- Kanama riskine karşı jilet yerine elektrikli tıraş makinesi kullanın, darbelerden korunun.
- Hekiminize danışmadan hiçbir ilaç, bitkisel ürün veya takviye kullanmayın.
- Canlı aşıları hekiminize danışmadan yaptırmayın; aile bireylerinin grip aşısı olması önerilir.
- 38 °C ve üzerinde ateş olduğunda hemen tedavi ekibinizi arayın.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Açıklanamayan ve geçmeyen yorgunluk, solukluk, kolay morarma, ciltte kırmızı-mor noktalar, burun veya diş eti kanamaları, sık enfeksiyon geçirme, geçmeyen ateş, gece terlemesi, açıklanamayan kilo kaybı, lenf bezlerinde şişlik ya da çocuklarda kemik ağrısı ve topallama varsa vakit kaybetmeden bir hekime başvurun. Basit bir tam kan sayımı ilk değerlendirme için önemli bilgi sağlar.
Acil durum: Durdurulamayan kanama, yaygın morluklar ve kırmızı noktaların hızla artması, kusmukta veya dışkıda kan, şiddetli baş ağrısı, bilinç bulanıklığı, havale, nefes darlığı, yüksek ateş ve titreme ya da kemoterapi alan bir hastada 38 °C ve üzerinde ateş varsa beklemeden en yakın acil servise başvurun veya 112'yi arayın.
Lösemi hematoloji uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir; çocuklarda çocuk hematolojisi ve onkolojisi uzmanları görev alır. Kök hücre naklinde nakil merkezleri ve ekipleri, enfeksiyon yönetiminde enfeksiyon hastalıkları, tanıda patoloji ve tıbbi genetik, ilk değerlendirmede aile hekimliği ve iç hastalıkları uzmanları ile psikologlar ve diyetisyenler sürece katılır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.
Sık Sorulan Sorular
Lösemi nedir?
Lösemi, kan hücrelerinin üretildiği kemik iliğinde başlayan bir kan kanseridir. Anormal beyaz kan hücreleri kontrolsüz şekilde çoğalır ve sağlıklı kan hücrelerinin işlevini bozar.
Lösemi belirtileri nelerdir?
Yorgunluk, ateş, sık enfeksiyon, kolay morarma ve kanama, kilo kaybı, gece terlemeleri ve şişmiş lenf düğümleri gibi belirtiler görülebilir. Akut lösemide belirtiler hızlı, kronik lösemide ise daha yavaş gelişir.
Lösemi bulaşıcı mıdır?
Hayır, lösemi bulaşıcı bir hastalık değildir. Kanser hücreleri kişiden kişiye geçmez. Ancak bazı virüsler lösemi riskini artırabilir.
Lösemi nasıl teşhis edilir?
Tanı için kan testleri, kemik iliği biyopsisi, genetik testler ve görüntüleme yöntemleri kullanılır. Doktor önce fizik muayene ve kan sayımı yapar, kesin tanı için kemik iliği incelenir.
Lösemi tedavisinde hangi yöntemler uygulanır?
Kemoterapi, radyoterapi, hedefe yönelik ilaçlar, immünoterapi ve kök hücre nakli başlıca tedavi yöntemleridir. Tedavi, hastanın yaşına, lösemi alt tipine ve hastalığın evresine göre planlanır.
Kendi durumunuzu yazın, Lösemi ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.
Bu konuda kendi sorumu sor →