Hirschsprung hastalığı

Çocuk Cerrahisi
Halk arasında: konjenital aganglionik megakolon, aganglionozis

Hirschsprung hastalığı, kalın bağırsağın son kısmında gangliyon hücrelerinin bulunmaması nedeniyle oluşan doğuştan bir tıkanıklık hastalığıdır. Yenidoğanlarda mekonyum gecikmesi, kronik kabızlık, karın şişliği, kusma ve büyüme geriliği gibi belirtilerle kendini gösterir. Tanıda kontrastlı grafiler, anorektal manometri ve rektal biyopsi kullanılır. Kesin tedavisi cerrahi olup aganglionik segmentin çıkarılmasını içerir. Erken teşhis, enterokolit gibi ciddi komplikasyonların önlenmesinde hayati önem taşır. Tedavi sonrası düzenli çocuk cerrahisi takibi ve tuvalet eğitimi desteği gerekebilir.

Hirschsprung Hastalığı Nedir?

Hirschsprung hastalığı (konjenital aganglionik megakolon), kalın bağırsağın bir bölümünde, bağırsak hareketlerini kontrol eden sinir hücrelerinin (ganglion hücreleri) doğuştan bulunmamasıyla karakterize bir hastalıktır. Normalde bağırsak duvarında bulunan bu sinir hücreleri, bağırsak kaslarının dalga şeklinde kasılıp gevşemesini (peristaltizm) sağlayarak dışkının ilerlemesine yardımcı olur.

Ganglion hücrelerinin bulunmadığı bağırsak bölümü gevşeyemez ve sürekli kasılı kalır; dışkı bu bölgeden geçemez ve bağırsakta birikerek tıkanıklığa yol açar. Tıkanıklığın üzerindeki sağlıklı bağırsak bölümü zamanla genişler (megakolon).

Hirschsprung hastalığı, yaklaşık her 5.000 canlı doğumdan birinde görülür ve erkek bebeklerde kız bebeklere göre yaklaşık 4 kat daha sıktır. Hastalık genellikle yenidoğan döneminde, yaşamın ilk günlerinde fark edilir; ancak daha hafif olgular bebeklik veya çocukluk döneminde kronik kabızlıkla ortaya çıkabilir. Tedavisi cerrahidir ve ameliyat edilen çocukların büyük çoğunluğu normal bağırsak işlevine kavuşur.

Nedenleri

Anne karnında gelişim sırasında, ganglion hücrelerinin öncü hücreleri ağızdan başlayarak sindirim kanalı boyunca aşağıya, makata doğru göç eder. Bu göç, gebeliğin 5. ile 12. haftaları arasında gerçekleşir. Hirschsprung hastalığında bu göç tamamlanmadan durur; bu nedenle kalın bağırsağın son kısmında ganglion hücreleri bulunmaz. Etkilenen bölüm her zaman makattan başlar ve yukarıya doğru farklı uzunluklarda devam eder.

  • Genetik faktörler: RET geni başta olmak üzere birçok gen ile ilişkilidir.
  • Aile öyküsü: Kardeşinde Hirschsprung hastalığı olan çocuklarda risk artar; uzun segment tutulumunda risk daha yüksektir.
  • Down sendromu: Hirschsprung hastalığı olan çocukların yaklaşık %10'unda Down sendromu bulunur.
  • Diğer genetik sendromlar: Waardenburg sendromu, multipl endokrin neoplazi tip 2 (MEN2), Mowat-Wilson sendromu ve konjenital santral hipoventilasyon sendromu.
  • Doğumsal kalp hastalıkları ve diğer anomaliler eşlik edebilir.

Türleri

  • Kısa segment Hirschsprung hastalığı: En sık görülen türdür (yaklaşık %80). Yalnızca rektum ve kalın bağırsağın son kısmı (sigmoid kolon) etkilenir.
  • Uzun segment Hirschsprung hastalığı: Kalın bağırsağın daha büyük bir bölümü etkilenir.
  • Total kolonik aganglionozis: Kalın bağırsağın tamamı ve bazen ince bağırsağın bir kısmı etkilenir; daha nadir ve daha ağır seyirlidir.
  • Ultra kısa segment hastalık: Yalnızca makatın çok kısa bir bölümü etkilenir; belirtiler daha hafiftir ve tanı daha geç konabilir.

Belirtileri Nelerdir?

Yenidoğan Döneminde

  • Mekonyum (ilk dışkı) çıkışında gecikme: Sağlıklı bebeklerin büyük çoğunluğu ilk 24–48 saat içinde ilk dışkılarını yapar. Hirschsprung hastalığı olan bebeklerde ilk dışkı 48 saatten sonra çıkar veya hiç çıkmaz. En önemli uyarıcı belirtidir.
  • Karında şişlik ve gerginlik
  • Safralı (yeşil) kusma
  • Beslenmeyi reddetme
  • Gaz ve dışkı çıkaramama
  • Makattan parmak veya termometre ile yapılan muayene sonrası fışkırır tarzda gaz ve dışkı çıkışı

Bebeklik ve Çocukluk Döneminde

  • Doğumdan beri süregelen, inatçı kabızlık: Lavman, fitil veya müshillerle ancak dışkılama
  • Karında belirgin şişkinlik
  • Kilo alamama ve büyüme geriliği
  • İştahsızlık
  • Yorgunluk ve halsizlik
  • Kansızlık
  • İnce, şerit şeklinde dışkı
  • Makattan ele gelen dışkı olmaması (bağırsağın boş olması), buna karşın karında dışkı birikimi

Hirschsprung İlişkili Enterokolit

Hirschsprung hastalığının en tehlikeli komplikasyonudur. Tanıdan önce veya ameliyattan sonra gelişebilen, bağırsağın ciddi iltihabıdır. Belirtileri:

  • Ateş
  • Kötü kokulu, sulu, bazen kanlı patlayıcı ishal
  • Karında şişlik ve hassasiyet
  • Kusma
  • Halsizlik, uyuşukluk
  • Sıvı kaybı ve şok

Enterokolit hayatı tehdit edebilen acil bir durumdur ve hızla tedavi edilmelidir.

Tanı Nasıl Konur?

  • Fizik muayene: Karında şişlik ve makattan yapılan parmakla muayenede rektumun boş ve dar bulunması, muayene sonrası fışkırır tarzda dışkı çıkışı.
  • Karın röntgeni: Bağırsaklarda gaz birikimi ve genişleme; makat bölgesinde gaz olmaması.
  • Kontrastlı lavman grafisi (opak lavman): Makattan verilen kontrast madde ile çekilen röntgende, dar (ganglion hücresi olmayan) bölüm ile üzerindeki genişlemiş bağırsak arasındaki geçiş bölgesi görülebilir. 24 saat sonra çekilen grafide kontrast maddenin bağırsakta kalması da tanıyı destekler.
  • Anorektal manometri: Makattaki basınçlar ölçülür; normalde rektumda bir balon şişirildiğinde iç makat kası gevşer. Hirschsprung hastalığında bu refleks yoktur. Daha büyük çocuklarda kullanılır.
  • Rektal biyopsi: Kesin tanı yöntemidir. Makatın iç duvarından alınan küçük doku örneğinde ganglion hücrelerinin bulunmaması ve sinir liflerinde artış (asetilkolinesteraz boyası ve kalretinin incelemesi) tanıyı kesinleştirir. Bebeklerde genellikle anestezi gerektirmeyen emme (suction) biyopsisi ile yapılır.
  • Genetik testler: Eşlik eden sendrom şüphesinde ve aile planlaması için.

Hirschsprung hastalığı; fonksiyonel kabızlık, mekonyum tıkacı sendromu, kistik fibrozis ile ilişkili mekonyum ileusu, hipotiroidi ve diğer bağırsak tıkanıklıklarından ayırt edilmelidir.

Tedavi Seçenekleri

Hirschsprung hastalığının kesin tedavisi cerrahidir. Ameliyatta ganglion hücresi bulunmayan bağırsak bölümü çıkarılır ve sağlıklı (ganglion hücresi içeren) bağırsak makata bağlanır. Bu ameliyata "pull-through" (aşağı indirme) ameliyatı denir.

Ameliyat Öncesi Hazırlık

  • Bağırsaktaki dışkı ve gazın boşaltılması için düzenli olarak tuzlu su ile rektal yıkama (irrigasyon)
  • Sıvı ve beslenme desteği
  • Enterokolit varsa antibiyotik tedavisi

Ameliyat Yöntemleri

  • Tek aşamalı pull-through ameliyatı: Günümüzde çoğu çocukta tercih edilen yöntemdir. Hastalıklı bağırsak çıkarılır ve sağlıklı bağırsak aynı ameliyatta makata bağlanır. Kısa segment hastalıkta çoğunlukla karında kesi yapmadan, makattan (transanal) yapılabilir; gerekli durumlarda laparoskopik yardım kullanılır. Farklı teknikler (Soave, Duhamel, Swenson) bulunmaktadır.
  • Aşamalı ameliyat (geçici stoma): Bebeğin genel durumu kötüyse, ciddi enterokolit varsa, bağırsak çok genişlemişse veya total kolonik tutulum varsa önce sağlıklı bağırsak karın duvarına ağızlaştırılarak (kolostomi veya ileostomi) dışkının bir torbaya akması sağlanır. Bebek büyüyüp durumu düzeldikten sonra pull-through ameliyatı yapılır ve stoma kapatılır.

Ameliyat Sonrası Dönem

  • İlk haftalarda sık dışkılama ve buna bağlı bez bölgesinde pişik görülebilir; uygun cilt bakımı önemlidir.
  • Bazı çocuklarda makat darlığını önlemek için ameliyattan sonra hekim önerisiyle düzenli makat genişletme (dilatasyon) uygulanır.
  • Çocukların büyük çoğunluğu zamanla normal dışkılama alışkanlığı kazanır; tuvalet eğitimi diğer çocuklara göre biraz daha geç tamamlanabilir.

Ameliyat Sonrası Olası Sorunlar ve Takip

  • Kabızlık: Ameliyattan sonra da bazı çocuklarda devam edebilir; beslenme düzenlemesi, lifli gıdalar, bol sıvı ve gerekirse ilaç tedavisi uygulanır.
  • Dışkı kaçırma (inkontinans): Bazı çocuklarda görülebilir; bağırsak eğitimi programları ve gerekirse düzenli lavman uygulamaları (bağırsak yönetim programı) ile kontrol altına alınır. Yaşla birlikte genellikle düzelir.
  • Enterokolit: Ameliyattan sonra da gelişebilir; özellikle ilk 2 yılda risk yüksektir. Aileler belirtiler konusunda eğitilmelidir.
  • Makat darlığı ve bağlantı yerinde sorunlar
  • Bağırsak yapışıklıkları ve tıkanıklık

Ameliyat sonrası düzenli çocuk cerrahisi kontrolleri, büyüme ve gelişme takibi ile gerektiğinde psikolojik destek önemlidir. Çocukların çoğu normal bir yaşam sürer, okula gider ve spor yapabilir.

Aileler İçin Öneriler

  • Ameliyat sonrası enterokolit belirtilerini (ateş, kötü kokulu ishal, karın şişliği, kusma, halsizlik) iyi bilin ve bu belirtilerde hemen hekime başvurun.
  • Çocuğunuzun beslenmesine ve sıvı alımına dikkat edin.
  • Bez bölgesi cilt bakımını düzenli yapın.
  • Tuvalet eğitiminde sabırlı olun; çocuğunuzu suçlamayın.
  • Kontrollerinizi aksatmayın.
  • Başka çocuk planlıyorsanız genetik danışmanlık alabilirsiniz.

Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?

Yenidoğan bebeğiniz ilk 48 saat içinde ilk dışkısını (mekonyum) yapmadıysa hemen hekime bildirin. Bebeğinizde veya çocuğunuzda doğumdan beri devam eden, lavman veya fitil olmadan dışkılayamadığı inatçı kabızlık, karında şişkinlik, kilo alamama ve büyüme geriliği varsa bir çocuk cerrahisi veya çocuk gastroenterolojisi uzmanına başvurun.

Acil durum: Yeşil (safralı) kusma, karında belirgin şişlik ve gerginlik, gaz ve dışkı çıkaramama, ateşle birlikte kötü kokulu ve patlayıcı ishal, bebekte uyuşukluk, beslenmeyi reddetme veya sıvı kaybı belirtileri (ağız kuruluğu, idrar azlığı, bıngıldakta çökme) varsa beklemeden acil servise başvurun.

Hirschsprung hastalığı çocuk cerrahisi uzmanları tarafından tanı alır ve tedavi edilir. Yenidoğan döneminde neonatoloji, tanı ve takipte çocuk gastroenterolojisi, rektal biyopsi incelemesinde patoloji, eşlik eden sendromlarda tıbbi genetik ve çocuk kardiyolojisi uzmanları sürece katılır.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır; teşhis ve tedavi için mutlaka bir hekime başvurunuz.

Sık Sorulan Sorular

Hirschsprung hastalığı tedavi edilebilir mi?

Evet, cerrahi ile tedavi edilebilir. Ameliyatla aganglionik segment çıkarılır ve sağlıklı bağırsak anüse bağlanır. Erken tanı ve uygun cerrahi sonrası çoğu çocuk neredeyse normal yaşam sürer.

Bebeklerde hangi belirti acil müdahale gerektirir?

Ateş, kanlı ishal, şiddetli karın şişliği ve safralı kusma, hayatı tehdit eden enterokolit belirtisidir. Bu durumda hemen acil servise başvurulmalıdır.

Hastalık anne karnında tespit edilebilir mi?

Günümüzde doğum öncesi kesin tanı koymak mümkün değildir. Ancak riskli gebeliklerde genetik testler ve aile öyküsü ile bebeğin riski değerlendirilebilir. Kesin tanı doğum sonrası belirtiler ve testlerle konur.

Hirschsprung hastalığı olan çocukların tuvalet eğitimi normal olur mu?

Cerrahi başarı ile yapılırsa çocukların büyük çoğunluğu normal kaka yapma alışkanlığını kazanır. Ancak bazı çocuklarda kabızlık veya dışkı kaçırma devam edebilir; bu nedenle uzun süreli takip ve gerekirse tuvalet eğitimi desteği gerekir.

Hastalık beslenmeyle önlenebilir mi?

Hayır, beslenme veya başka bir yöntemle hastalığın önlenmesi mümkün değildir. Hastalık doğuştandır. Erken tanı, komplikasyonların önlenmesi açısından en etkili yoldur. Sağlıklı beslenme; tedavi sonrası kabızlığı önlemek için yardımcı olabilir.

Hirschsprung hastalığı ile ilgili sorunuz mu var?

Kendi durumunuzu yazın, Hirschsprung hastalığı ile ilgilenen uzman doktorlara ücretsiz iletelim; yanıtı e-postanıza gelsin.

Bu konuda kendi sorumu sor →